X
تبلیغات
" برنامه ریزی شهری " - مفهوم شهر و شهر سازی ( قسمت دوم)


" برنامه ریزی شهری "

دانشجویان کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری

 

سرانه های تجهیزات شهری

1-سرانه مساجد و اماکن مذهبی :با توجه به نقشو اهمیتی که این مکان در کشور ما دارند ، در نظر گرفتن فضای کافی جهت احداث این مکان در سطح شهر های ضروری به نظر می رسد . سرانه این اماکن در شهر های ایران حدود 5/0 تا 7/0 متر مربع به ازای هر 20000 نفر جمعیت پیشنهاد می گردد .

2-کتابخانه ها : در شهر ها استاندارد 5/0 تا 7/0 متر مربع به ازای هر فرد شهری جهت احداث کتابخانه در نظر گرفته می شود که به همراه محدوده سرویس آن شامل : فضای سبز ، پارکینگ ، انواع کتابخانه های کودکان ، نوجوانان و بزرگسالان به ازای هر 20000 نفر جمعیت 1500 تا 2000 متر پیشنهاد می گردد .

3-تاسیسات پست :به ازای هر ساکن شهری مساحت 1/0 تا2/0  متر مربع مورد نیاز می باشد و برای هر 10000 نفر احداث یک اداره پست ضروری است که مطابق با استاندارد برای اداره پست کوچک مساحت 2000 متر مربع و برای اداره پست بزرگ مساحت 4000 متر مربع در نظر گرفته می شود . در شهر های ایران مساحت 1/0 متر مربع را برای حدود 20000 نفر جمعیت شهری و به ازای هر 1000 نفر یک صندوق پست پیشنهاد می شود .

3- آتش نشانی : بر اساس قوانین در مقابل هر 10000 نفر جمعیت شهری بایستی یک ایستگاه آتش نشانی وجود داشته باشد . در ایران به ازای هر 20000 نفر جمعیت شهری معیار 5/0 متر مربع زمین برای احداث ایستگاه آتش نشانی در نظر گرفته می شود همچنین شعاع دسترسی به مراکز آتش نشانی 2تا3 کیلومتر بوده و در کوچه های کم عرض و مناطق مرتفع ایجاد شیر های آتش نشانی در نقاط مختلف شهر و محلات آن ضروری است .

4-جایگاه توزیع بنزین :استاندارد مورد استفاده در احداث جایگاه های بنزین در سطح شهر ها 1/0 متر مربع به جمعیت شهری می باشد

5-جمع آوری و دفع زباله :این اماکن از نظر بهداشتی باید در نقاط مناسب و دور از اماکن مسکونی ، آب های سطحی و آب های زیر زمینی قرار داشته و حجم این مراکز با توجه به میزان متوسط تولید 644 کیلو گرم زباله در سال برای هر شهر نشین باید متناسب باشد . محل های جمع آوری موقت زباله نیز باید در نقاط مناسب و سرپوشیده باشند .استاندارد پیشنهادی برای این محل ها 2/0 متر مربع زمین در مقابل هر ساکن تا حد 2000 نفر جمعیت می باشد

6-پارک ها و فضای سبز :در  زمینه احداث فضای سبز در شهر ها استاندارد های مختلفی نسبت به نوع آب و هوا و خصوصیات اقلیمی منطقه و مناطق آلوده شهرها وجود دارد به طور کلی حداقل سرانه های فضای سبز برای هر نفر حدود 3 متر مربع است که می تواند تا 5 متر مربع نیز افزایش یابد .در شهر های ایران با توجه به تنوع و عوامل طبیعی و اقلیمی مساحت های زیر تا سطح 20000 نفر جمعیت شهری پیشنهاد میگردد :پارک وفضای سبز در سطح محله و محیط بازی کودکان : 2/1 متر مربع . -پارک های محله ای : 5/1 متر مربع .-پارک های ناحیه ای شهری :8/1 متر مربع .-پارک ها و باغ های حاشیه شهری :5/4 متر مربع .

7-سینما و تاتر :این استاندارد ها در کشور های مختلف متفاوت می باشد در بعضی کشور ها استاندارد 25/0 متر مربع را نسبت به هر ساکن شهری در نظر می گیرند  در ایران به ازای هر 20000 نفر جمعیت 3/0 متر مربع پیشنهاد می گردد .

8-کشتارگاه :موقعیت و محل آن می بایست در قسمت مناسبی از شهر قرار گرفته و اقدامات لازم جهت دفع بهداشتی پس آب آن صورت گیرد . استاندارد معمول برای احداث کشتارگاه 4/0 تا 1 متر مربع به ازای هر ساکن شهری است  در شهر های ایران تا سطح 20000 نفر جمعیت سرانه 2/0 متر مربع پیشنهاد می گردد

9-تاسیسات ورزشی : هماهنگی تاسیسات ورزشی با فضای سبز و پارک ها سبب گسترش فضاهای شهری می شود در بعضی از کشور ها سرانهی فضای ورزشی برای گروه های سنی مختلف را تا 8 متر مربع در مقابل هر ساکن شهری در نظر گرفته می شود در ایران  سرانه 4 متر مربع با توجه به تاسیسات ورزشی کودکان تا 7 سال و نوجوانان ، جوانان و بزرگ سالان پیشنهاد می شود .

0 1 -گورستانها : جهت احداث گورستانها باید موقعیت آنها در ارتباط با جهت گسترش شهر در آینده و همچنین جهت وزش باد های اصلی شهر در نظر گرفته شود  به طور کلی در سایر کشورها حدود سرانه ناخالی هر قبر بین 5 تا 7 متر مربع است در ایران با توجه به مساحت مربوط به قبر ها ، غسالخانه ها ، سالن های سوگواری و سایر تاسیسات و فضای مورد نیاز آینده سرانه 2 تا 3 متر مربع به ازای هر شهر نشین تا سقف 20000 نفر جمعیت پیشنهاد می شود

11-پارکینگ های عمومی : جهت ایجاد پارکینگ های عمومی فضایی برابر 4 اتومبیل  را نسبی به هر خانوار شهری دارای اتومبیل در نظر می گیرند که برابر با 32 متر مربع برای توقف و دور زدن اتومبیل می باشد

 

سرانه های تاسیسات شهری :

1- تلفن : نسبت به نقاط مختلف یک شهر 20000 نفری حداقل 20 دستگاه تلفن عمومی و یک دستگاه تلفن برای هر خانوار و 1/0 متر مربع فضا برای تاسیسات مرکزی تلفن پیشنهاد می شود .

2- آب : به طور کلی حد متوسطمصرف روزانه  هر شهروند (خانگی و غیر خانگی  بین 150 تا 225 لیتر می باشد .طبق استاندارد سطح مورد نیاز برای تصفیه خانه های آب به طور متوسط 2 متر مربع به ازای هر شهروند می باشد    در ایران سرانه 8/0  متر مربع برای احداث تصفیه خانه آب به ازای هر 20000 نفر جمعیت پیشنهاد می گردد .

3- برق :حداقل سرانه ماهانه مصرفی برق برای مصارف خانگی 25 کیلو وات است با توجه به سطوح مورد نیاز جهت ایجاد تاسیسات و تقویت کننده های برق سرانه 3/0 متر مربع به ازای هر 20000 نفر جمعیت شهری در نظر گرفته می شود .

4 -گاز : سرانه زمین پیشنهادی جهت احداث تاسیسات مربوط به گاز رسانی در شهر 20000 نفری 15/0 متر مربع می باشد .

5-راه و شبکه های ارتباطی : با توجه به اینکه راه ها سبب ارتباط تاسیسات مختلف شهری به یکدیگر می شوند لذا از ارزش و اهمیت بیشتری برخوردار می باشند عموما سرانه های اختصاص داده شده به راه ها بین 25/0 تا 3/0 متر مربع می باشد  ضوابط مربوط به عرض معابر شهری عبارتند از : کوچه 12-8 متر - خیابان فرعی 24 – 18 متر                              خیابان اصلی 35 – 30 متر   -خیابان اصلی سراسری 35 متر       راه پارکی 45 متر     بزرگراه 45 متر      آزاد راه 76 – د45 متر .

رده بندی اراضی تاسیسات وتجهیزات شهری

1 رده محله : شامل پست های کوچک برق.                 2- رده ناحیه:شامل مراکز فنی وخدماتی شبکه تلفن شهری  ، پست های فرعی برق ومحلهای جمع آوری زباله .

3-  رده منطقه:شامل ایستگاههای آتش نشانی ، پست های اصلی برق،پمپ بنزین ، مراکز فنی پست و تلگراف وتلفن و امور آبرسانی مناطق .

4- رده حوزه : شامل پست های امدادی شبکه آبرسانی و گازرسانی .

5- رده شهر و فراتر : شامل مراکز اصلی پست  و تلگراف و تلفن ، تاسیسات اصلی گاز رسانی و جمع آوری و دفع زباله ، شبکه اصلی و پست های سراسری برق ، کشتارگاه، گورستان ، ندامتگاه و زندان ، ایستگاه مرکزی آتش نشانی و تاسیسات فنی شبکه های رادیو و تلویزیون .

روند برنامه ریزی تاسیسات عمومی در شهرهای قدیم ایران : در شهر سازی سنتی ایران ، تاسیسات عمومید به نسبت جمعیت ،دانش فنی و نیاز زمان برنامه ریزی شده است این برنامه ریزی، ضمن آنکه دارای کارائی مناسبی بوده ،در شرایط حاضر نیز قابلیت اجرایی دارد .تاسیسات عمومی بافت سنتی شهرها ، با توجه به ردرجه بندی و نیاز در مناطق مختلف شهری ایجاد شده است . روند برنامه ریزی در شهر های سنتی شامل بررسی موقعیت ، نقش و عملکرد ، نوع ومقدار ، ظرفیت و گنجایش و حجم تاسیسات می باشد .

موقعیت تاسیسات عمومی : در بافت شهر های قدیم  موقعیت تاسیسات عمومی بر حسب موقعیت شبکه ارتباطی ، تراکم جمعیت ، نحوه استقرار جمعیت و همچنین عوامل اجتماعی و اقتصادی تعیین شده است بطوریکه علاوه بر اینکه نیازهای اجتماعی را رفع می کرده است از جایگاه مناسبی نیز برخوردار بوده است . مثلا تاسیساتی که تولید صدا می کنند در مناطقی قرار داشتند که ایجاد مزاحمت محیطی نکنند .

نقش و عملکرد تاسیسات عمومی : شکل گیری تاسیسات عمومی در شهر های سنتی برحسب عملکرد محلات و بافت های شهری و شبکه راهها و جمعیت فضای شهر بوده است و براساس  نقشی که این تاسیسات در شهر ها و محلات داشته اند عملکرد آنها (مذهبی ، تجاری، خدماتی و بهداشتی ) نیز مشخص می شده است .

 ظرفیت و گنجایش :ظرفیت و گنجایش این تاسیسات بر حسب نقش آنها در سطح شهر و محلات تعیین می شده است مثلا مسجد جامع بدلیل عملکرد گسترده ظرفیت و مساحت بیشتری نسبت به مساجد دیگر بوده است .

نوع و تعداد تاسیسات عمومی :در انتخاب نوع و تعداد تاسیسات عمومی عواملی چون اندازه محلات ،درجه بندی راه ، تعداد جمعیت ، دوری یا نزدیکی به فضای اصلی مرکزی شهر یا محله موثر بوده است .

حجم تاسیسات :حجم این تاسیسات بر حسب عملکرد آنها در شهر، ویژگیهای طبیعی ، اقتصادی و اجتماعی در شهر تعیین شده است .

نقش راه در شهر سازی سنتی : در احداث راه ها وشبکه بندی معابر باید نکاتی را در نظر گرفت که عبارتند از :کارایی مطلوب راه در آمد و رشد جمعیت .- سازگاری با اقلیم منطقه .- رفع نیاز های محله ای - خصوصیات فرهنگی و اجتماعی محلات

-در شهر سازی سنتی ایران در احداث راه ها به نکات فوق توجه ویژهای شده است . در شهر سازی سنتی ایران هر عضو شهری دارای جایگاه ویژهای است و بین این عناصر ( مسکونی ،تجاری،فضای فرهنگی)ارتباطی یکپارچه وجود دارد و راههای اصلی و فرعی بر حسب نقش خود با مرکز محلات مسکونی و سپس مراکز تجاری ، اجتماعی شهر ارتباط دارند .

-در شهر سازی سنتی ایران گذشته از مقر حکومتی چند فضای اصلی مطرح می باشند که عبارتند از :بازار و محل خرید و فروش و عرضه کالا .- محلات مسکونی .- تاسیسات وابسته به محلات مسکونی و بازار .- شبکه های ارتباطی و راهها .

بازار :در گذشته بازار به عنوان محل خرید و فروش و همچنین یک راه ارتبای معمولا سر پوشیده بوده است و تقسیمات مختلفی داشته است که عبارتند از :

1-راسته بازار : عرض 4 تا8 متر و شامل راسته اصلی بازار است و به شهر مرکزیت می داد . راسته بازار در ابتدا و انتهای خود به نواحی بیرونی و دروازه های شهر مربوط می شده است و معمولا در مسیر خود یا به چهار سوق (انشعابات بازار )و یا به یک مرکز فرهنگی و مذهبی پیوند می خورده است .

2-بازارچه: راسته بازار دارای انشعاباتی بوده که به آن بازارچه می گویند . در هر یک از این بازارچه های اصناف مختلفی به فعالیت می پرداختند .

3-تیم و تیمچه : کاروانسرای بزرگ را تیم می گویند و قسمتی از بازار است که محل عرضه اختصاصی تری از کالاست . کاروانسرای کوچک را تیمچه می گویند ودارای چند دکان بوده که تاجران در آن داد و ستد می کردند .

بازار در گذشته حالتی سلسله مراتبی داشته بدین صورت که راسته بازار محل رفت و آمد عابران و بازارچه محل فروش یک نوع کالای ویژه بوده است . تیم و تیمچه هم به صورت مجزا و فرعی تر به داد و ستد اختصاص داشتند . در طول راسته بازار و بازارچه ها تاسیسات مورد نیاز مردم شامل مسجد ، حسینیه ،گرمابه،سقاخانهو آب انبار قرار داشته است و در پیرامون بازار محلات مسکونی قرار داشتند .

محلات مسکونی: محلات مسکونی بر حسب وسعت از نظر جای گزینی واحد های مسکونی و دسترسی تاسیسات عمومی دارای ویژگی هایی می باشند . با توجه به اینکه محلات مسکونی ،محل زندگی و ارتباط انسانها با یکدیگر می باشد راهها را در این مناطق از اهمیت ویژهای برخوردار است و به فراخور فرهنگ و اقلیم و اقتصاد و نوع مصالح ساختمانی محیط خود شکل گرفته است . راهها در مناطق مسکونی با توجه به کوچکی و بزرگی محله به راههای اصلی و فرعی و فرعی ترتقسیم می شده است . شبکه راهها دارای تقسیماتی به شرح ذیل می باشد :

1- راه عمومی :بین بازار و محلات مسکونی .2 - راه های نیمه عمومی :راه های داخل محلات مسکونی . 3 - راههای نیمه خصوصی :راههای جزئی تر و کوچکتر محلات که در بعضی موارد به صورت بن بست می باشد . 4 - راههای خصوصی: به چند واحد مسکونی  می رسد .

نتیجه اینکه راههای ارتباطی در نواحی مسکونی به صورت سلسله مراتبی از خانه شروع شده و به فضای مشترک چند خانه و سپس از طریق راههای محله ای کوچک به شبکه راههای محله ای و در نهایت به راههای اصلی و بازار شهر منتهی می شود .در ایجادراهها در محلات مسکونی عواملی چون عوامل اقلیمی ،فرهنگی ، بصری و زیبایی ،کالبدی و دفاعی نیز تاثیر گذار بوده است .

تاسیسات وابسته به محیطهای مسکونی و بازار :در شکل گیری این تاسیسات عواملی چون میزان جمعیت ،نوع عملکرد محیط و سطح نیاز به آنها و نوع راههای ارتبای دخالت داشته است به عنوان مثال معمولا در شهر های قدیم مسجد جامع در راههای اصلی و اصلیترین راه قرار داشته است .

شهر سازی کدامست .:هنر شهرسازی همزمان با پیدایش انسان آغاز شده است و به جز چند شهر جدید که با مطالعه و از روی نقشه ساخته شده اند ،شهرهای زیادی وجود دارند که دارای مشخصات شهر کامل بوده و بدون نقشه و طرح قبلی ایجاد شده اند . امروز با پیشرفت استعداد های علمی و تخصصی انسان شهر به صورت مجموعه ای واحد به نظر می آید که مانند انسان دارای خصایص و ویژگی های زندگی  است  . به عبارت ساده تر مجموعه روش ها و تدابیری که متخصصین امور شهری به وسیله آن شهر ها را بهتر می سازند به شهر سازی یا علم تنسیق شهر شهرت دارد.

ارجمله وظایف شهر سازی را می توان به طرح و تنظیم نقشه های جدید ،توزیع صحیح تاسیسات شهری  و برنامه ریزی جهت حمل و نقل شهری اشاره نمود . بنابراین بسط روابط اجتماعی و اقتصادی ، ایجاد محیط های راحت و سالم ، کاستن یا به حداقل رساندن اثرات سوء زندگی شهری ، استفاده از تکنیکهایی که بتواند ضمن آنکه انسان شهر نشین را به طبیعت نزدیکتر سازد ، اثرات عوامل نامساعد طبیعی را بر زندگی شهری کاهش دهد ، از جمله وظایف دیگر شهرسازان است . شهرسازی علمکی است که اگر صحیح بکار گرفته شود با استفاده از علوم اجتماعی ، اقتصاد و علوم طبیعی در توسعه و بهبود وضع شهر ها و ایجاد محیط های سالم و راحت شهری ،فنونی را بکار می بندد که می تواند پدیده طراحی شده شهر را به عنوان یک پدیده هنری جلوه گر سازد .

تعریف شهر سازی :شهر سازی عبارت است از طراحی و برنامه ریزی توسعه شهر ها با در نظر گرفتن ضوابط اجتماعی و فرهنگی ، محیطی و آب و هوایی ، اقتصادی و معیشتی .

شهرسازی و اقدامات اجرایی ساختمان در ارتباط با تاسیسات شهری :می دانیم که موقعیت یک ساختمان دبرشبکهتاسیسات زیربنایی شهرها وهمچنین راهها و تاسیسات عمومی تاثیر بسزایی دارد لذا در هنگام احداث ساختمان باید موارد ذیل در ارتباط با تاسیسات شهری مد نظر قرار می گیرد .

هماهنگی ساختمان با ظرفیت شبکه های آب ،برق،تلفن،گاز،فاضلابو اصول فنی آنها .- هماهنگی حجم و ظرفیت ساختمان با گنجایش و ظرفیت و عرض راهها و نوع فعالیت اطراف آنها .- موقعیت و عملکرد ساختمان با نوع و درجه بندی راهها . - موقعیت و عملکرد ساختمان با انواع ساختمانهای مشابه از نظر همجواریی شهری .

شهر سازی و اقدامات اجرایی راه سازی :شبکه راههای درون و برون شهری عامل اساسی در پیوند عناصر مختلف و همچنین با حوزه نفوذ خود تلقی می گردد . لذا باید راهها به گونه ای طراحی شوند که علاوه بر صرفع جویی اقتصادی با محیط اجتماعی نیز ارتباط داشتهد باشد . مهمترین مواردی که از دیدگاه شهر سازی بر احداث و طراحی راهها تاثیر گذار است عبارتند از :

فرودگاهها: موقعیت فرودگاه نباید در مسیر وزش باد اصلی به سوی شهر باشد . -فرودگاه باید تا اندازه  ممکن از نواحی مسکونی شهری دور باشد .- جهت نشست و برخاست هواپیما نباید در مسیر عبور از روی واحد های مسکونی و اماکن پر جمعیت باشد .- فرودگاهها باید با طرح راههای مناسب به نواحی درون شهری و برون شهری و بدون تاثیر بر جریان عادی زندگی در شهر مربوط گردند .- احداث فرودگاه باید مطابق با برنامه توسعه کالبدی شهر باشد تا پس از چند سال اراضی اطراف آنرا ساختمانهای شهری محاصره نکند و فرودگاه در میان بافت شهری قرار نگیرد .- جوانب فرودگاه باید به اندازه کافی توسط تاسیسات و وسایل مختلف عایق صدا و با جنگلکاری و درخت کاری پوشیده شود تا شدت صدای ناشی از نشست و برخاست هواپیما به محیطهای اطراف تقلیل یابد .- فرودگاه باید دارای گنجایش کافی به منظور توقف خودروها بوده و در جوانب خود نیازمندیهای دیگر مانند مرکز خرید ،پست،تلفن،خدمات تجاری، اقامتگاه ،مسافرخانه وتالارهای غذاخوری را تعبیه نماید.- موقعیت فرودگاه باید در ارتباط با ارتفاع و میزان مقاومت ساختمانهای اطراف خود از نظر تاثیر صدا و مسیر حرکت  هواپیما تعیین شود .

  بندرگاهها : بارانداز کشتی ها در محیطی مناسب قرار داشته وبا سایر عملکرد های بندر تداخل نیابد .- باراندازها باید توسط راههای مناسبی که با سایر راههای شهری تداخل نداشته باشد ،به شبکه راههای خارج شهر مربوط گردد.- لنگر گاهها و باراندازها باید در مبنای نحوه استفاده از اراضی شهری مکان یابی شود . در این زمینه باید هماهنگیهای لازم  از نظر فنی و نحوه کاربری اراضی به عمل می آید .- فعالیت های هم گروه مانند بازرسی ترخیص کالا ،انبارها و بارانداز کشتی ها حتی الامکان در یک محیط گرد آید تا تراکم رفت و آمد را برای دسترسی به یکدیگر کاهش دهد .- در ارتباط با ظرفیت و گنجایش بار اندازها ،انبارها و سایر فعالیت های هم گروه با میزان زمین مورد احتیاج وطول ساحل آینده نگری شود .- موقعیت باراندازها و لنگرگاهها بر حسب نوع و عملکرد از نظر حفظ محیط زیست نباید در مسیر وزش باد به سوی مجتمعهای شهری قرار گیرد ،تا خطرات ناشی از احتمال تولید بو ،آلودگی محیط ، آتش سوزی و امثال آنها به سایر نقاط به حداقل کاهش یابد .

 

راه آهن: ایستگاهها و خطوط راه آهن نباید در مسیر استقرار واحد های مسکونی و از میان محلات مسکونی عبور نماید - پیش بینی لازم برای تعیین موقعیت ایستگاه و راه آهن با برنامه نحوه استفاده از اراضی شهر و توسعه شهری به عمل آید تا پس از چندی جوانب ایستگاه توسط دیگر تاسیسات شهری اشغال نشود .- با توجه به آنکه خطوط راه آهن برای توسعه های بعدی شهر لبه و مانع ایجاد می کند ، حتی الامکان خطوط راه آهن به شیوه ای مکان یابی شود که مانع توسعه های مناسب شهری نباشد .- در مسیر راه آهن و بر حسب مورد، پلهایی ایجاد می شود تا عبور و مرور عابران پیاده و سواره را با عرض و ایمنی مطمئن  برخوردار سازد .  این مورد پیوند اراضی اطراف را که توسط خطوط راه آهن مجزا شده ، امکان پذیر می سازد .- ایستگاههای راه آهن دارای تاسیساتی مناسب مانند توقفگاه کافی خودرو ، فضای غذا خوری ، اقامتگاه ،مسافرخانه ، مر کز خرید و خدمات تجاری و تفریحی باشد .- ایستگاههای راه آهن باید با طرح شبکه های مناسب ، به نواحی مختلف درون شهری و برون شهری پیوند یابند.

راههای جاده ای : در مسیر راههای جاده ای وبه فراخور طول مسیر ،خدمات مورد نیاز مانند خدمات و تعمیر اتومبیل ،توقفگاه موقت ،غذاخوری، جایگاه توزیع سوخت ، خدمات درمانی و تلفن تعبیه گردد.- راههای جاده ای از اراضی زراعی و سبز و باغها (بویژه در نواحی با آب و هوایی خشک) عبور ننماید.- راههای بین شهری بویژه در نواحی ایلی و عشیره ای مسیر حرکت کوچ ایلات وعشایر را مورد تاثیر خود قرار ندهد.  - قبل از احداث راهها و عبور آن از نواحی روستایی،ژرف نگری لازم در زمینه تاثیر راه بر نواحی روستایی ، مهاجرتها، اقتصاد و معیشت روستایی و فرهنگ آنان به عمل آید ، عملکرد راه در نواحی روستایی عملکردی ثمر بخش و سالم باشد .

- راههای جاده ای حتی الامکان از میان بافت های موجود در روستاها عبور نکرده ،نواحی روستایی و کالبد آنها را مورد هجوم قرار ندهد .- در مسیر راه در نواحی روستایی و شهری ،حتی الامکان از راههای کنار گذر استفاده شود تا در جریان عادی عبور و مرور داخل شهر ها و روستاها اختلال ایجاد نکند . - عرض و حجم راهها در ارتباط با عملکرد های اقتصادی و اجتماعی منطقه و شهرهای اطراف بوده و گنجایش آنها با حجم و رفت و آمد هماهنگ باشد .

شبکه راههای درون شهری : راههای اصلی درون شهری نباید از میان بافتها و محلات مسکونی سنتی و قابل نگهداری بگذرد . چنین اتفاقی حیات بافت کهن را تحت تاثیر قرار خواهد داد

-احداث راه در مسیر ساختمانهای تاریخی ،مذهبی و با احترام و ارزش قرار نگیرد . قبل از طراحی راه نحوه استفاده از اراضی ، موقعیت ساختمانها و شناسنامه ارزش کالبدی آنها مورد بررسی قرارگیرد.

-از تعریض بی دلیل راهها (اعم از کوچه ها ، معابر و خیابانها) جلوگیری شود .در این مورد می توان با روش های دیگری به رفع این نقیصه پرداخت .

-عرض پیاده روها و معابر سواره مناسب باشد . محل گذر عابران به نحو مناسبی تعیین واز ایجاد مانع در مسیر رهگذران پیاده خودداری شود .

-ساختمانهای مسکونی چه از نظر خطر رفت و آمد وچه سروصدا در مسیر راههای اصلی و تندرو قرار نگیرد.

-راهها وپلهای شهری از نظر سطح ارتفاع باید به گونه ای باشد که رهگذران را بر محیط های مسکونی و غیر مسکونی اطراف مشرف نسازد .

-راههای اصلی نباید از کنار نواحی دیگر شهری که لزوم آرامش و آسایش در آنها حس می شود (مانند بیمارستانها ،کتابخانه ها ومراکز آموزشی ) گذر کند . در عین حال راهها باید دسترسی مناسبی را برای آنها فراهم آورند .- ظرفیت راهها در ارتباط با حجم رفت و آمد موجود و آینده تراکم جمعیت موجود و آینده باشد.(2)

نقشه ها ونمودارها در مطالعات  وضع موجود شهر :برای مطالعات وضع موجود از نقشه های گوناگونی استفاده می شود که بعضی از آنها عبارتند از :

1-مطالعات منطقه ای .:نقشه وضعیت طبیعی و توپوگرافی منطقه .- کاربری زمین در سطح منطقه .- نقشه موقعیت صنایع و تاسیسات عمرانی منطقه .- نقشه تقسیمات سیاسی منطقه .- نقشه پراکندگی مراکز آموزشی و بهداشتی .- نقشه راهها .- نقشه تاسیسات توریستی و جاذبیت جمعیت منطقه .- نقشه محدوده تقریبی حوزه های نفوذی شهر

2-  مطالعات طبیعی و جغرافیایی: نقشه زلزله.- نقشه معادن.- نقشه پراکندگی خاک.- نقشه توپوگرافی شهر.- نقشه موقعیت شهر و شهرستان نسبت به استان و کشور .

3-مطالعات تاریخی : نقشه گسترش ادواری . - نقشه موقعیت بافت ها و ساختمانهای تاریخی .

4- مطالعات جمعیت و جامعه شناسی : نمودارها و هرمهای سنی مربوط به بررسی جمعیت نسبت به عوامل مختلف مورد مطالعه .نقشه تقسیم بندی مناطق شهری و محلات شهری .

5- مطالعات اقتصادی: نقشه های مربوط به مراکز تجاری و صنایع .- نمودارهای مربوط به عوامل مختلف مورد مطالعه .- نقشه قیمت اراضی .

6- مطالعات  فیزیکی : نقشه نحوه کاربری زمین .نقشه تراکم ساختمانها .- نقشه اراضی ثبتی و وقفی .- نقشه قدمت ساختمانها .-نقشه های مربوط به مطالعات وضع مسکن در سطح شهر .- عکسهای و نقشه هایی که نمودار معماری و بافت شهر را نشان می دهند .

7- مطالعات تاسیسات شهری : نقشه پراکندگی مراکز آموزشی و بهداشتی .- نقشه پراکندگی اماکن مذهبی ،فرهنگی  کتابخانه ها .- نقشه پراکندگی تاسیسات تفریحی (پارکها – سینما ها و...)- نقشه پراکندگی تاسیسات زیربنایی (برق – آب – تلفن – فاضلاب – گاز – آتش نشانی و ...).- نقشه پراکندگی تاسیسات کشتارگاه و مراکز دفع و جمع آوری زباله .- نقشه  موقعیت تاسیسات عمومی شهر - نقشه  موقعیت-  هتلها و مسافر خانه ها - نقشه  موقعیت- تاسیسات اداری و تجاری و بانکها .

8- مطالعات ترافیک و شبکه ارتباطی : نقشه  وطالعات مبداء و مقصد (نسبت به مناطق مختلف آماری) .-نمودار های مربوط به حجم ترافیک در سطح خیابانهای شهر -نمودارهای مربوط به حجم ترافیک در دروازه های شهر  -نقشه  حجم ترافیک در سطح خیابانهای شهر -نقشه   مطالعات حجم ترافیک در سطح منطقه تا جاده ها و راههای آن -نقشه   کیفیت پوشش معابر و نور در معابر .-نقشه  موقعیت- تصادفات اتفاق افتاده در سطح شهر با نمودار های مربوطه (به تفکیک جرم  مرگ خسارت) -نقشه   کیفیت سرعت- نقشه   خطوط اتوبوسرانی و موقعیت ترمینالها و بنگاههای مسافربری .-نمودارهای مربوط به حجم تبادلات مسافر و سایر عوامل وابسته به اتوبوسرانی -نقشه  موقعیت نقاط پر تراکم ترافیک در رابطه با تراکم فعالیتهای شهر (1)

مقدمه :شهر فضایی پیچیده است که تمام اجزای آن به صورت سیستماتیک در ارتباط نزدیک با یکدیگر می باشد . به طوری که ایجاد اختلال در هر کدام از اجزای این مجموعه باعث ایجاد اشکال در کل سیستم می شود . این سیستم پیچیده نیاز به برنامه ریزی دارد . بدون برنامه ریزی کاربری زمین شهری و مکانیابی صحیح کاربری ها ، نمیتوان به الگوی بهینه در هدایت مناسب شهرها به سوی پیشرفت دست یافت . در ایران مکانیابی، سیاستی بدون برنامه خاص و مدون بوده است . به گونه ای که برای ایجاد هر مکانی در محدوده های شهری مهمترین اصل، خالی بودن زمین ، بدون مالک بودن آن ویا مواردی از این قبیل بوده است .

تاریخچه مکان یابی :انسان در جهت تحمل هزینه کمتر ، حصول سود بیشتر و سهولت دسترسی به منابع ، مکان فعالیت خود را انتخاب می نماید . لکن با پیچیده تر شدن عوامل موثر در مکان یابی ، به ناچار به استفاده از  روشهای علمی و مدرن ( خصوصا بعد از جنگ جهانی دوم ) رو آورده است . در این راستا تئوری ها ، نظریه ها و و مدلهای مختلفی ارائه شده است که هر کدام دارای مزایا و معایبی بوده و برای کاربرد های خاصی در نظر گرفته شده است . اغلب این نظریه ها در کمی نمودن عوامل موثر بر فرایند مکان یابی تاکید دارد . از لحاظ نگرش و تحلیل مسائل ، نظریه ها ی مکان یابی به سه دسته تقسیم می شود .

1-نظریه مربوط به حداقل کردن هزینه ها :در این نظریه ها مکان مورد نظررا با توجه به حداقل کردن هزینه ها تعیین می نماید . در این گروه کارها، نظریه پردازان چون فون تانن ، وبر ، هوور و .... قرار دارند . نظریه فون تانن در مکان یابی  سایر فعالیت های اقتصادی کمک قابل توجهی نمی نماید و تنها به دلیل این که این نظریه در باب نقش هزینه ها ی حمل و نقل و عامل فاصله در تعیین مکان یابی فعالیت های کشاورزی می باشد ، در مجموعه مباحث تئوریک و مکان یابی مطرح می گردد. وبر با تمرکز نظریه خود در مکان یابی صنایع کارخانه ای دو اصطلاع خطوط هم هزینه حمل و نقل به مرکزیت ماده اولیه و یا بازار و خطوط هم هزینه نهایی حمل و نقل به مرکزیت ماده اولیه  ویا بازار و خطوط هم هزینه نهایی حمل و نقل مرکزیت نقطه حداقل هزینه حمل و نقل را مطرح کرد .

2-نظریه مکان یابی با تاکید بر تجزیه و تحلیل بازار:عدم توجه نظریه های حداقل کردن هزینه به عامل تقاضا و اختلافات  مهم اقتصادی ، منجر به شکل گیری نظریه تجزیه و تحلیل بازار گردید . این نظریه برای اولین بار توسط آگوست لوش مطرح شد . به عقیده وی با افزایش فاصله و مساحت، میزان تقاضا کاهش می یابد . لوش محدوده بازار را از طریق مفروط  تقاضا تعیین می نماید و همچنین کریستالر نظام سلسله مراتب خدمات را با توجه به کارکردهای مربوط به هر مرکز در قالب شش ضلعی منظم ارائه میدهد .

3-نظریات مکان یابی بر اساس حد اکثر کردن سود: طبق این نظریه مکان بهینه برای یک فعالیت اقتصادی ، مکانی است که در آن علاوه بر اینکه هزینه ها در حد اقل خود هستند در آمد نیز بیشترین مقدار خود را خواهند داشت . در این گروه نظریه پردازان معروفی چون ایزارد ، وبر و اسمیت قرار دارند .

تعریف مکان :از نظر لغوی جای و جایگاه . به طور ساده می توانیم بگوییم مکان بخشی از فضای جغرافیایی است که در آن روابط اجتماعی و زندگی به وجود می آید .

تعریف مکانیابی:فعالیتی است جهت انتخاب مکانی مناسب برای کاربرد خاص ، که قابلیت ها و توانایی های یک منطقه را از لحاظ وجود زمین مناسب و کافی و نیز ارتباط آن کاربری خاص با کاربری های شهری را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد .در ارزيابي و انتخاب مكانهاي مناسب براي استقرار تمام كاربريهاي زمين شهري چهار موضوع مطرح است .1) سازگاري (Compatibilty)  2) ظرفيت ( Capacity)3) مطلوبيت (Desirability)4) وابستگي ( Depedency)

سازگاري :یعنی  دو نوع كاربري مجاور بايد هماهنگ بوده و مزاحمتي براي همديگر بوجود نياورند و حتي در بعضي مواقع به همديگر كمك كنند. براي هر فعاليتي با توجه به خصوصياتش ، حوزه نفوذ و اثر كذاري بايد تعريف گردد . در صورتي فعاليتهامي توانند كنار هم قرار بگيرندكه : آثار سوءبرهم نداشته باشند- خارج از حوزه نفوذ ديگري قرار گيرند.در اينصورت كاربريهاي تخصيص يافته سازگار محسوب مي شوند.

 مطلوبيت :در اين نوع رابطه بين سايت (زمين ومحل) با نوع فعاليت يا بعبارت ديگر رابطه زمين با كاربري مورد نظر مطرح است . يعني هر زميني براي كار بري ويژه اي مناسب است و هر كار بري زمين خاصي را مي طلبد كه در مكان گزيني مراكز خدمات شهري يك اصل مهم محسوب ميگردد .

ظرفيت : ظرفيت مكاني به عنوان يك اصل اساسي تعيين كننده محدوده سطوح مورد نظر مثلا سطوح آموزشی ، خواهد بود.اندازه و ابعاد اين سطوح بايد جوابگوي مورد نظر در  دو بعد جزئي وكلي باشد. مثلا در مورد سطوح آموزشی ، در بعد جزئي ظرفيت واحد آموزشي بايد باتعداد جمعيت استفاده كننده از آن واحد آموزشي و در بعد كلي ظرفيت كل واحدهاي آموزشي منطقه در مقاطع مختلف تحصيلي با جمعيت دانش آموزان آن منطقه متناسب باشد. فضاهاي يك واحد آموزشي در صورتي مي تواند بصورت بهينه مورد استفاده قرار گيرد كه داراي ابعاد و اندازه هاي متناسب با عملكردي كه مورد نظر است باشد. اين ابعاد و اندازه با توجه به ظرفيت واحد آموزشي متفاوت است .در هر ناحيه با توجه به شعاع دسترسي ، تراكم جمعيت دانش آموزي لازم التعليم ، سياست دولت و....مي توان تعداد و ظرفيت مورد نياز مكانهاي آموزشي ، پرورشي و ورزشي را تعيين كرد.اين نواحي معمولاًبه دو قسمت دايره اي و لانه زنبوري تقسيم مي شوند.

 وابستگي :اين نوع كاربريها مي توانند بصورت زنجيروار بهم وابسته باشند( درست بر خلاف نوع ناسازگاري كه مي توانند مخالف هم باشند و در كنار هم قرار گرفتنشان ممكن است به همديگر زيان برساند) در اين رابطه ، تاكيد بر اين است كه كاربريهابصورت زنجيروار بهم وابسته باشند.

تعریف شهر :مجموعه ای از ترکیب عوامل طبیعی ، اجتماعی و محیط های ساخته شده توسط انسان است که در آن جمعیت ساکن متمرکز شده است

تعریف تاسیسات : ازنظر لغوی یعنی بنا کردن و بنیانگذاری تاسیسات شهری شامل تمام ساخت و سازهای شهری می باشد اما مقصود از تاسیسات نوع خاص از تاسیسات شهری است که معرف ارائه خدمات به شهروندان است و وجود آنها در شهر لازم می باشد .تاسیسات شهری را میتوان بر چند گونه ، از جمله موارد ذیل تقسیم کرد : کتابخانه ها –فاضلاب – سیستم زهکشی– گورستانها – تاسیسات ورزشی – شیکه آبرسانی – ایستگاههای باربری و مسافر بری - پست – تلفن – ایستگاههای آتشنشانی و

تعریف تجهیزات : از نظر لغوی یعنی سازها و سازو برگها

تجهیزات شهری : تمامی آن چیزهایی که در کنار خیابانهای شهر رویت می شوند و به نوعی مبلمان شهری را تشکیل می دهند  .

تجهیزات شهری به مجموعه ای از وسایل متحرک و نیمه متحرک وکاربردی و تزئینی اطلاق می شود که بطور دائم یا فصلی در فضای عمومی شهر در اختیار ساکنان آن قرار گرفته است .

رده بندی تاسیسات و تجهیزات شهری :

رده محله : شامل پستهای کوچک برق

رده ناحیه : شامل مراکز فنی و خدماتی شبکه تلفن شهری – پستهای فرعی برق و محلهای جمع آوری زباله

رده منطقه : شامل ایستگاههای آتش نشانی – مراکز فنی پست و ارتباطات – پستهای اصلی برق - پمپهای بنزین

رده حوزه : شامل پستهای امدادی شبکه گاز رسانی شهری و پستهای امدادی شبکه آبرسانی

رده شهر و فراتر : شامل کشتارگاهها – گورستان – ندامتگاه و زندان – مراکز اصلی پست وتلفن – ایستگاه مرکزی آتش نشانی – تاسیسات اصلی گاز رسانی – شبکه پستهای بزرگ برق

حدود مناسب همجواریهای تاسیسات شهری:در برنامه ریزی و مکانیابی انواع تاسیسات شهری توجه به نکات از نظر همجواری با سایر کاربریهای زمین یکی از اقدامات مهم و تعیین کننده محسوب می شود. اگر چه جایگزینی تاسیسات مختلف در سطح شهر برحسب ذوق و سلیقه و شالوده های برنامه ریزی فضایی تعیین می گردد ولی در نظر داشتن اصول و قواعد در بالا بردن درجه مطلوبیت کاربریها اهمیت دارد . انواع تاسیسات شهری ضمن بالاترین سطح کارایی خود باید با دیگر فضاها مرتبط و مکمل یکدیگر باشند و هر فعالیت باید به نسبت عملکرد خود در جایگاه مناسبی مکانیابی شود

جدول همجواریها

نوع کاربریها

همجواری مناسب

همجواری نامناسب

مسکونی

فضاهای باز و سبز – دید و منظره های طبیعی

کاربری پر صدا – راههای اصلی – مراکز غیر بهداشتی – اتوبانها

مدرسه

مسکونی –فضاهای سبز – کتابخانه – مراکز آموزشی

راههای اصلی – پرتگاهها – تاسیسات اشتعالی

گرمابه ها

مراکز جمعیتی

راههای اصلی – مراکز غیر بهداشتی

پارک و فضای سبز

تاسیسات مسکونی –آموزشی – درمانی –ورزشی –فرهنگی –مذهبی –راههای اصلی – جنگلها

تاسیسات قابل اشتعالی – تجاری عمده – انبارها

آتش نشانی

تاسیسات آب – مراکز ناحیه ای و منطقه ای

راههای درون محله ای و درجه سوم شهر – مراکز بحران زای رفت و آمد

تاسیسات پست

تاسیسات مخابرات - راههای ارتباطی – مراکز محله و ناحیه شهری

فضاهای نامرتبط

تاسیسات تلفن

فضاهای باز – مراکز شهری – راههای اصلی

شبکه برق قوی – تاسیسات برق

پارکینگ عمومی

تاسیسات پر رفت و آمد – تجاری – اداری – صنعتی – مراکز مسکونی

فضاهای نامرتبط

 

کاربرد تجهیزات شهری :

تعیین جهت و ارائه اطلاعات به شهروندان ( تابلو راهنما – پلاک نام خیابانها – اطلاعات ساعت – تابلوی تبلیغات و ... )

ارائه مقررات ( تابلوی توقف –ممنوعیت توقف –مقرررات الزامی و ... )

نحوه توزیع و جمع آوری کالا و محصولات ( صندوق پست – دکه روزنامه فروشی )

استراحت یا پناهگاه ( نیمکت – پناهگاه )

جدولی از فهرست خدمات و تجهیزات شهری لازم :

خدمات عمده

تجهیزات شهری لازم

ایستگاه حمل و نقل عمومی

روشنایی جادهها –علائم وتابلوها – خدمات (سطل زباله –ساعت –کابین تلفن – صندوق پست – نیمکت

مجتمع مسکونی

روشنایی جاده – پیاده روها – علائم و اطلاعات – روشنایی ورودی ساختمانها

پارک  و پیاده رو

چراغ راهنما – روشنایی – فواره – نیمکت – علائم راهنما

میدان عمومی

تابلو روشنایی – علائم و اطلاعات – اخطار – پیکان جهت یاب – تبلیغات و آثار هنری

فضای سبز عمومی

روشنایی مسیر عبور – علائم – خدمات ( آب آشامیدنی – توالت – سطل زباله و کاغذ – نرده و حصار)

ایستگاه

روشنایی – علائم – امکانات ( کنترل رعایت مقررات – تزیین با گیاهان)

خروج از مدرسه

روشنایی– علائم ( اطلاعات ) خدمات ( نیمکت–سطل زباله – ساعت – دکه )

تقسیم بندی تاسیسات و تجهیزات شهری

گروه اول : بیشتر در زمینه شیوه زندگی و کیفیت زندگی مطلوب شهروندان در فضای شهری فعالیت دارد مثل آموزش و پرورش ، خانه سازی ، جمع آوری زباله ، امکانات گذران اوقات فراغت  و به وجود آوردن تاسیسات آتشنشانی

گروه دوم : خدماتی است که کلیات سیستم شهری را سامان می بخشد مانند حمل و نقل شهری ، کنترل انواع آلودگی ها ، تهیه آب سالم شهری ، فاضلاب و غیره

نقش تاسیسات و تجهیزات شهری در مسائل شهریک

1-نقش تاسیسات و تجهیزات شهری در چینش مبلمان شهری 2-نقش تاسیسات و تجهیزات شهری در ایجاد فضای بصری مناسب در شهر ها

3-نقش تاسیسات و تجهیزات شهری در ایجاد ایمنی در شهر ها 4 -نقش تاسیسات و تجهیزات شهری در ارتقا کیفیت زندگی ساکنان و ایجاد آرامش

5- نقش تاسیسات و تجهیزات شهری در کاهش هزینه ها و صرفه جویی اقتصادی 6-نقش تاسیسات و تجهیزات شهری در جذب جهانگرد

فضاهای تاسیسات و تجهیزات شهری: تاسیسات و تجهیزات پیوسته :  شامل آن دسته از تجهیزات و تاسیسات هستند که در ارتباط با هم تمام مناطق شهری را تحت پوشش خداتی خود قرار می دهند نظیر خطوط آب ، گاز ، تلفن و برق.

تاسیسات و تجهیزات گسسته : شامل آن دسته از تاسیسات و تجهیزات شهری هستند که در تمام شهر پراکنده اند و پراکندگی مناسب آنها می تواند خدمات رسانی شهری را به نحو احسن امکان پذیر سازد . این تاسیسات و تجهیزات باید به تعداد مناسب در شهر پیش بینی گردد . نظیر دفاتر اسناد رسمی و دفاتر پستی و بانکها و غیره .

عوامل موثر در مکانیابی تاسیسات و تجهیزات شهری :

تاثیر ساختار توپوگرافی در مکانیابی :منظور از ساختار توپوگرافی ارزیابی و تجزیه و تحلیل مشخصه های ناهمواریهای سطح زمین در شهرهاست . به عنوان مثال توپوگرافی شهر تهران با شیب از شمال به جنوب قابل ترسیم است تاثیر این عامل در مکانیابی را می توان به شرح زیر ارائه نمود:

- استفاده از تپه و دامنه ها و عوارض مشابه آن که در نزدیک زمین های مسطح قرار دارند برای ایجاد کاربری تفریحی ،نظیر پارک جنگلی و پارک وحوش یا نظایر آنها

- استفاده از زمینهای پست و فرو افتادگی و گودالهای طبیعی بزرگ در شهر برای ایجاد نوع دیگر کاربری تفریحی و چشم اندازهای زیبا ( دریاچه مصنوعی )

-  عدم ایجاد کاربری مسکونی در شیبهای تند به دلیل وجود مشکلات طبیعی و اختصاص این گونه   زمینها به کاربری تفریحی

- استفاده از زمینهای همواری که کاربری کشاورزی ندارند برای احداث کاربری ورزشی و کاربریهای ارتباطی

تاثیرژئو مورفولوژی در مکانیابی: ژئومورفولوژی شاخه ای از علوم زمین است که ساختار فرم های پوسته زمین را مورد مطالعه  قرار می دهد .

حرکت توده ای زمین : دامنه های که مواد تشکیل دهنده آن از سنگهای سخت نبوده و از مواد رسی یا از یک لایه خاک ضخیم تشکیل شده باشد چنانچه مواد سازنده آن مقداری آب به خود جذب نمایند ثبات و پایداری خود را از دست می دهند و باعث حرکت در دامنه می گردند از آنجایی که این حرکت به صورت ناگهانی است باعث تخریب و تلفات زیاد می گردد پس به نظر می رسد که در این نوع اراضی در داخل محدوده شهرها کاربری های کم تراکم که احتیاج به تاسیسات زیادی نداشته باشند از قبیل کاربری تفریحی و پارک و با تمهیدات مناسب ایجاد گردد .

آبهای روان و سیل : بیشترین خسارات سیل مربوط به سیلابهای فصلی است که در اثر بارندگی شدید در زمانی کوتاه ا رخ می دهد و ساخت و سازهای مجاز و غیر مجاز در بستر و حریم رودخانه ها منجر به خسارت فراوان  در موقع طغیان رودخانه ها می گردد.

زمین شناسی : در مکانیابی کاربریهای اراضی شهری  مطالعات زمین شناسی از چند جهت لازم است که اهم آنها عبارتند از :

 1- شناخت قابلیت متقابل و پایداری زمین جهت ارزیابی مقاومت اراضی بعه منظور استقرار بناها و تاسیسات کاربری های مناسب  2- شناسایی شکستها و گسلهای فعال و قابل تحریک در منطقه شهری به منظور جلوگیری از کاربری های نامناسب و غیر مقاوم در چنین محلهایی  3- شناسایی خصوصیات زلزله خیزی شهرها

آب و هوا شناسی : از بین عوامل طبیعی آب و هوا نقش بسیار مهمی در فعالیت های انسانی بویژه در زمینه گسترش اماکن شهری دارد . تامین منابع آب مطمئن از جمله مهمترین مسائل شهری است که اهمیت روز افزون می یابد . به عبارتی دیگر حیات شهرها به وجود منابع آب قابل اعتماد بستگی تام دارد . از جمله عواملی که باید در خصوص تاثیر آب و هوا مد نظر داشت عبارتند از : 1- تابش آفتاب : شدت ، زاویه   2- دما : توزیع فصلی ، توزیع بر حسب روز و شب ، حداقل و حداکثر دما  3- بارندگی : میزان ، توزیع سالیانه ، توزیع بر حسب باران ، برف ، تگرگ و رگبار   4-  رطوبت : متوسط سالیانه ، متوسط فصلی ، حداکثر و حداقل رطوبت  5- باد : انواع ، شدت و سرعت ، جهت  6- کیفیت هوا : نوع و میزان آلودگی ، تعداد رورهای آلوده در سال ، درجه آلودگی و توزیع آلودگی در نقاط مختلف   

زیست شناسی و اکولوژی : تکنولوژی و تمدن امروزه هرچند که تسهیلاتی را برای انسان به همرا آورده است ولی معضلات و مشکلاتی را نیز ، همچون آلودگی ها ، بر محیط طبیعی تحمیل نموده است . سوختهای فصیلی ، سیستمهای احتراق موتورهای درون سوز ، وسایل نقلیه و و دود کارخانجات همرا با کمبود فضاهای سبز داخل و اطراف شهرها ، مشکل کاهش اکسیژن را مطرح نموده و آلودگی هوای شهرها را دامن زده است . هر واحد مسکونی ، هر وسیله نقلیه ، هر کارخانه و یا کارگاه در آلودگی هوا نقش دارد این آلودگی در برخی موارد موجب بروز امراضی مانند برنشیت مزمن ، مشکلات ریوی ، سرطان و ... می شود . هوای آلوده برگیاهان نیز بی تاثیر نبوده و باعث زرد شدن زود رس برگ درختان و امراض مختلف گیاهی می شود .

روانشناسی :یکی از تخصصهایی که توجه به آن باعث افزاش میزان بهره وری از کاربری هاست روانشناسی می باشد . به معناب اعم کلمه ، آرامش روانی شهروندان نتیجه مکانیابی  بهینه کاربری هاست . پدید آوردن تنوع ، توازن و هماهنگی کاربری ها باید به نحوی باشد که با ایجاد کلیه امکانات و عملکردهای شهری ، زندگی ساکنان شهر و تعادل روانی در میان آنان به نحو مطلوبی ممکن گردد و یکی از پدیده هایی که ناشی از توسعه شهر هاست آلودگی صدا می باشد . این آلودگی زمانی تشدید می گردد و از نظر روانی به مرحله بحرانی می رسد که مکانیابی کاربری ها بهینه نباشد . برای جلوگیری از چنین رخدادهایی باید اماکن مسکونی و مراکز آموزشی حتی الامکان دور از راههای اصلی و بزرگ راهها احداث شود .  [مکانیابی آتشنشانی –مکانیابی گورستان – مکانیابی فضای سبز – مکانیابی آموزشی – ... ]

مکان یابی فضاهای آموزشی : كاربري فضاهاي آموزشي و عوامل موثر در مكان يابي آنها .يكي ازپيچيده ترين و حساس ترين كاربريهاي موجود در فضاهاي شهري كاربريهاي آموزشي مي باشد كه لزوم توجّه دقيق و عاقلانه در خصوص مكان يابي و همسايگي با كاربريهاي مشابه و هم سو را طلب مي نمايد.از جمله اين تمهيدات لحاظ نمودن مسئله بهداشت مدارس در تعيين فضاهاي آموزشي است. در اين رابطه جهت جلوگيري از آسيبهاي جسمي و روحي و ايجاد محيط سالم آموزشي، توسط وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكي و معاونت پرورشي وزارت متبوع دستورالعمل هاي اجرايي ارائه شده است كه بطور مشخص متضمن جلوگيري از ايجاد آلودگي هاي صوتي ،آب ، زمين و هوا مي باشد.در بخشي از اين دستورالعمل كه به مكان يابي فضاهاي آموزشي مربوط مي گرددآمده است :‌ " محلي كه براي احداث مدارس در نظر گرفته مي شود بايد از كارخانجات ، خطوط آهن، بزرگراهها ، بيمارستانها ، گورستانها،كشتارگاهها ، دامداريها، مرغدايها و محل انباشتن زباله و كود ، مراكز پر سرو صداي شهري و مراكزي كه به نحوي توليد دود ، بو، گردوغبار و سر وصدا مي نمايد دور باشد".بدين ترتيب با شناخت عواملي كه در تعيين سازگاري و يا نا سازگاري و با ديگر كاربريها نقش دارد كليه همجواريهاي آموزشي بايد مورد بررسي قرار گيرد . همچنين محلي كه براي احداث مدرسه در نظر گرفته مي شود بايد در مكاني باشد كه بتواند از تأسيسات زير بنايي موجود در محل ( آب، برق،تلفن، شبكه فاضلاب ، شبكه راهها و....) برخوردار گردد.

آلودگي :امروزه به دليل افزايش جمعيت و رشد فزاينده استفاده از تكنولوژي ووسايل نقليه موتوري ، مواد آلوده كننده شيميايي وسوختهاي فسيلي ،آلودگي محيط زيست بخصوص در شهرها مشكلات جدّي به بارآورده است.آلودگي هوا،آب ، محيط ، صدا و كلاً دخل وتصرفي كه توسط انسان در محيط طبيعي انجام مي گيرد مسائلي را موجب گرديده است كه عدم كنترل آنها باعث بروز مشكلات حاد تري درشهرها خواهد شد.بنابراين در برنامه ريزي شهري ومنطقه اي تأكيد و توجه اساسي بر حفظ محيط زيست سالم از اهميّت فوق العاده اي برخوردار است.دراحداث مدارس وفضاهاي آموزشي ،پرورشي –ورزشي نيزكه يكي ازكاربري هاي مهم شهري مي باشدبايد خطرات و آسيب هاي ناشي از اين آلودگي ها را در نظرداشت واز احداث مدارس در شعاع عمل منابع آلودگي ها اجتناب نمود.در ادامه بحث آلودگي هاي محيطي مهم وتاثيرآنها برمراكزآموزشي مورد بررسي قرار مي گيرد .

آلودگي صوتي :اصوات حاصل از ترافيك ، مراكز تجاري ، صنعتي ، سروصداي ناشي از بازي بچه ها در فضاي باز و يا كلاسها كه از شرايط قابل پذيرش و تحمل بالاتر باشد ، ارتعاشات مزاحم گفته شده و به عنوان آلودگي صوتي مطرح ميگردد. ميزان قابل قبول سروصدا در گروههاي مختلف در ارتباط با شرايط جسمي و روحي و نوع كاربري يكسان نمي باشد . حداكثر ميزان صداي قابل قبول براي كلاس درس 45 دسي بل است. با توجّه به اين كه شدت صوت با افزايش فاصله كاهش مي يابدو با در اختيار داشتن ميزان صوت مجاز در كلاس درس مي توان با محاسبه دقيق مشخص نمود كه منابع ايجاد صوتها ، حداقل در چه فاصله اي بايد قرار داشته باشند تا كمترين تأثير منفي را براي آموزش در كلاس درس ابجاد نمايند.موقعيت مكاني مدارس و همجواري نادرست آنها با مناطق پرسرو صدا موجب كاهش بازدهي آموزشي مي گردد. بنابراين در مكان يابي مدارس بايد مسايل همجواري در نظر گرفته شود. احداث سد كننده هاي صوتي مانند فضاي سبز متراكم ويا حائل شدن ساختمانهاي جنبي ديگر مي تواند در كاهش ميزان صداي نامطلوب در محيط آموزشي بسيار مؤثر باشد.همچنين دور نگهداشتن امكانات و وسايل ورزشي از كلاسهاي درس باعث تمركز حواس دانش آموزان و رشد فرايند يادگيري مي گردد. طبق بررسيهاي انجام شده منابع توليد كننده صدا كه ميزان ارتعاشات آنها از 80 دسي بل بيشتر نباشد مي تواند به عنوان كاربريهاي همجوار با مراكز آموزشي شناخته شود.يعني اين كاربريها سازگار با كاربري آموزشي خواهند بود و كاربريهاي ديگر با ايجاد صوتي بيش از اين ميزان با كاربري آموزشي ناسازگار مي باشند.

آلودگي هوا:هرعاملي كه موجب بروز تغييراتي در تركيب هوا ، خواص فيزيكي يا شيميايي آن گردد به عنوان آلودگي هوا تلقي مي گردد. عمده ترين منابع آلوده كننده هوا سوختهاي فسيلي هستند كه براي تأمين انرژي مصارف خانگي و صنايع معمولاً بر حسب ميزان آلودگي طبقه بندي مي شود و بر همين اساس نيز حداقل حريم هر كدام از صنايع نسبت به كاربريهاي آموزشي متفاوت خواهد بود. اين طبقه بندي بصورت ذيل مي باشد.

صنايع با آلودگي 1000- 500 متر فاصله از مناطق مسكوني - صنايع با آلودگي 500- 300 متر فاصله از مناطق مسكوني - صنايع با آلودگي 50 متر فاصله از مناطق مسكوني

با توجه به اينكه آلودگي هوا بر سلامتي جسم انسان اثر سوء دارد ، بنابراين طبقه بندي فوق مي تواند شامل فضاهاي آموزشي نيز باشد . چون آلودگي هوا بيشتر توسط وسايل حمل و نقل و صنايع صورت مي گيرد. بنابراين اين دو كار بري نمي توانند با كاربري آموزشي سازگار باشند و بايد در مسافت دور از كاربري آموزشي   قرار گيرند.

ساير آلاينده هاي محيطي : بجز آلاينده هاي صوتي و هوا ، آلاينده هاي محيطي ديگري وجود دارد كه در صورت همجواري با فضاهاي آموزشي تأثيرات نامطلوبي بر جسم وروان دانش آموزان خواهند گذاشت .اينگونه  آلايندههانتيجه كاركرد بسياري از تجهيزات و تأسيسات شهري مي باشد كه از طريق رها سازي پسابها ، پس مانده هاو بوهاي نا مطبوع حاصل مي شود. از جمله مي توان به وسايط حمل و نقل ، كشتارگاهها، نگهداري زباله ها مراكز درماني و بيمارستاني ، مراكز راديوترپي و گورستانها اشاره كرد.هر چند تحقيقات مدوني جهت تعيين حريم براي اينگونه كاربريهاي مستقر در شهر ها صورت نگرفته است ليكن عموم تحليل گران مسايل شهري ، بهداشتي و آموزشي معتقدند كاربريهايي كه در مسير مستقيم يا غير مستقيم اين قبيل تأسيسات شهري و تحت تأثيرات نامطلوب آن قرار گيرند، بايد فاصله اي متناسب با اين منابع آلودگی داشته باشند..كاربريهاي آموزشي از جمله اين كاربريهاست كه بايد از اينگونه آلودگيها محفوظ بماند. براي مشخص ساختن سازگاري و نا سازگاري كاربريهاي مختلف زمين شهري با كاربريهاي آموزشي ، پرورشي وورزشي ذيلاً بطور اختصار توضيحاتي ارائه مي گردد.

مكان يابي فضاهاي آموزشي با توجه به چهره طبيعي:ناهمواريهاي سطح زمين بر نحوه شكل گيري شهرها و كاربري فضاهاي آن تأثير مي گذارد .عموماًشيبهاي تند ، پستي و بلندي ها و ناهمواريهاي زياد ، مانع از آن مي گرددكه كليه سطوح شهر براي كاربريهاي مورد نياز استفاده شود.شهرها در هر نوع سطحي كه استقرار يافته باشند اعم از شيب مناسب يا نامناسب ، ناهمواريهاي زياد و يا زمين هموار و دشت و.... نيازمند امكانات و تأسيسات مختلف شهري از جمله فضاهاي آموزشي خواهند بود.اما بايد در نظر داشت كه با توجه به چهره طبيعي ناهمواريهاي سطح شهر يا روستا ، مكان فضاي آموزشي بايد به نحوي انتخاب گردد كه از حداقل شيب و ناهمواري برخوردار باشد تا امكان فعاليت آموزشي در كارآ ترين شكل ممكن فراهم آيد.

توجه به شرايط اقليمي در مراحل مختلف طراحي و احداث ساختمانهاي شهري بخصوص فضاهاي آموزشي كه مورد استفاده مستقيم انسان قرار مي گيرند، امر ضروري است.اين توجه از دو جهت يكي بالا بودن كيفيت آموزش و بهداشت در فضاي داخلي و ديگري صرفه جويي در مصرف سوخت وسايل گرم كننده اين فضاها حائز اهميت است . هر چند اين عوامل بيشتر در معماري ساختمانها مؤثر واقع مي شود، ليكن نبايد نقش آنها را در نحوه استقرار كاربري فضاها در سطح شهرنيز ناديده گرفت. بطوريكه در نظرگرفتن شرايط آب و هوايي از عوامل اساسي مكان يابي تاسيسات بخصوص مكان يابي فضاهاي آموزشي خواهد بود. بنابراين تغييرات دما ، ريزشهاي جوّي، ميزان رطوبت نسبي، باد و تابش آفتاب از مواردي است كه در بررسي شرايط اقليمي در تعيين مكان فعاليت آموزشي بايد مورد توجه قرار گيرد.از عناصر اقليمي ذكر شده وزش باد ، تابش خورشيدي شاخصهايي هستند كه نقش اساسي تري در مكان يابي فضاهاي آموزشي دارندو به عنوان معيارهاي مهم شرايط اقليمي مؤثر در مكان يابي فضاهاي آموزشي مورد استفاده قرار خواهند گرفت.نتيجه آنكه ساختمانهاي آموزشي به دليل ويژگي كاملاً متفاوتي كه از نظر زمان اشغال فضا و عملكرد نسبت به ساختمانهاي مسكوني دارند به نحو قابل توجهي تحت تأثير شرايط اقليمي قرار مي گيرند.

الف ) باد : محيط آموزشگاه از نظر همجواري با ساير ساختمانها و عوامل جغرافيايي بايد به گونه اي باشد كه امكان جريان و نتيجتاً تهويه هوا را داشته باشد.نحوه استقرار آن به نحوي بايد باشد كه اثرات باد هاي مزاحم كاهش يافته و برخورداري از بادهاي مناسب افزايش يابد ، بطوريكه امكان حداكثر استفاده از جريان هواي آزاد و مناسب براي تهويه طبيعي كلاسها به وجود آيد.در صورتي كه محيط آموزشگاه در معرض وزش باد هاي شديد و مزاحم قرار داشته باشد، بايد امكان ايجاد فضاي سرسبز توسط درختان و بوته ها براي مقابله با آن فراهم باشد. با توجه به جهت عمومي وزش باد در منطقه ، محل احداث واحد آموزشي نبايد در مسير انتشاردود و بوهاي زننده مانند كارخانجات ، كانالهاي رو باز، عبور فاضلابها ، محل زباله داني و....قرار گيرد.

ب)  تابش آفتاب :نور يكي از مسائل اساسي معماري در تأمين آسايش بصري فضا بوده و تأثيرات رواني اين پدیده فيزيكي در انسانها متفاوت است .نور زياد وقتي به صورت انسان منعكس مي شود به شدّت چشم را آزار داده و موجب ريزش اشك مي گردد. برعكس نور كم موجب خمودگي و افسردگي گشته و نشاط را از انسان سلب مي نمايد. بنابراين محيط كلاس و مدرسه بايد از نور مناسب بر خوردار گردد و مناسب ترين نور استفاده از نور طبيعي خورشيد از طريق پنجره ها مي باشد.تابش آفتاب با توجه به زاويه تابش و جهت تابش كه طول مدت و شدّت تابش را مشخص مي سازد بر چگونگي شكل گيري بافت شهري به ويژه شبكه گذربندي هاواستقرار ساختمانها تاثير اساسي دارد. بطور كلي جهت ساختمان مدارس بايد به گونه اي باشد كه حداكثر برخورداري از تابش آفتاب در كلاسها به هنگام زمستان و جلوگيري از نفوذ تابش زياد و مزاحم در تابستان فراهم شود.بر اين اساس ميزان نورگيري هرنقطه با توجه به زاويه تابش و جهت تابش آفتاب مشخص مي گردد.به بيان ديگر با توجه به مدار حركت ظاهري خورشيد در هر نقطه مي توان ارتفاع خورشيد را در زمستان در جهتهاي جغرافيايي مطلوب مشخص نمود و با توجه به آن ساير عوامل ياد شده را محاسبه و تعيين كرد. هچنين بايد دقت نمود كه عوامل جغرافيايي و ساخت و ساز شهري نبايستي در روشنايي محيط آموزش نقصان يا خللي وارد سازد. از اين نقطه نظر همجواري با ساختمانهاي مرتفع در سمت جنوبي واحد آموزشي مورد تاييد نبوده و در اين مورد بايد توجه داشت كه حداقل در محلي كه ساختمان مدرسه احداث ميگردد نبايستي در معرض سايه افكني ساختمانهاي مجاور قرار داشته باشد.هرچند درنواحي سردسيراصولاً گريز ازسايه افكني تاسيسات پيرامون در فضاهاي باز مراكز آموزشي نيز مطلوب مي باشد .

ج) سيل :بروز بارندگي هاي متوالي،طغيان رودخانه ها وجاري شدن آب در دشتهاي مسطح ،از جمله عواملي است كه بايددراحداث محيطهاي مسكوني مورد توجه قرار گيرد.جهت حفظ و حراست ساختمانهاي آموزشي و تامين امنيت دانش آموزان در مقابل بروز سيل ، بكارگيري تدابير و تمهيدات اساسي در انتخاب مكان مناسب براي اين تاسيسات مي تواند بطور قطع مؤثر واقع گردد. اين تمهيدات شامل احتراز از ساخت فضاهاي آموزشي در نواحي پست وسيل گير ، حفظ حريم مسيلها و رودخانه هاي فصلي و دائمي خواهد بود.

د) زلزله و تكتونيك :زلزله از مهمترين عوامل مؤثر در مكان يابي فضاهاي آموزشي به شمار مي رود كه در راستاي كاهش خسارات جاني ومالي ناشي از وقوع آن مي بايست تمهيدات لازم توسط مهندسين شهر سازي صورت گيرد. در نگاه نخست روشن است كه احداث اصولي ساختمانها طبق ضوابط و معيارهاي علمي و فني جهت جلوگيري از خسارات و تأمين امنيت جاني و مالي د رهنگام وقوع زلزله بر عهده مهندسين ساختمان و معماري مي باشد. ليكن مكان يابي فضاهاي آموزشي با توجه به بحث زلزله كه خود متأثر از گسل و حركات تكتونيكي زمين مي باشد ، بر لزوم توجه شهرسازان در خصوص رعايت حريم گسل و سايرمباحث تكتونيكي دلالت دارد تا از اين طريق موجبات كاهش خسارات فراهم آيد. با انتظام كاربريهاي شهري و مكان گزيني هاي اصولي با توجه به ماتريس هاي ذكر شده مي توان شهر و تاسيسات شهري را در مقابل حوادث طبيعي مقاوم و پايدار ساخت.

ه ) ريزش كوه و بهمن :واحد آموزشي به علت خطراتي كه ريزش كوه و بهمن به همراه دارد نبايد در محل ريزش كوه و بهمن قرار گيرد. بررسيهاي فراواني كه تاكنون انجام گرفته است ، نشان دهنده اين است كه ساخت و ساز مدارس در محل ريزش كوه و بهمن مي تواند صدمات جبران ناپذيري را به دنبال داشته باشد. از اين رو ضرورت دارد مكانهائي كه در آنها احتمال ريزش كوه و بهمن وجود دارد شناسائي شده و از احداث ساختمانها بخصوص فضاهاي آموزشي در حريم وقوع اين خطرات به شدت احتراز گردد.

انطباق مكاني واحد آموزشي با نياز هاي آموزشي :توسعه نامنظم و بي رويه شهرها در چند دهه اخيربا توزيع اتفاقي واحد هاي آموزشي همراه بوده است.مناطق بسيارازحداكثر امكان دسترسي بر فضاهاي آموزشي برخوردارند، در حاليكه دانش آموزان حاشيه شهرها ، فاصله هاي طولاني را طي مي كنند تا به كلاسهاي درس برسند.يكي از علل اساسي اين نا بسامانيها مربوط به طرحهاي شهري است كه ذيلاً به اختصار اشاره مي گردد. بسياري از شهرها فاقد طرحهاي شهري است و اگر داراي طرح باشند مربوط به زمانهاي دور دست است كه در آن تاكنون تجديد نظري صورت نگرفته است و در نتيجه ساخت و ساز فضاهاي آموزشي همراه با معيارهاي شهرسازي نبوده و صرفاًدر اثر نياز مقطع زماني مربوط شكل گرفته است . مكانهايي كه به عنوان كاربري آموزشي تعيين شده اند به علت افزايش قيمت زمينهاي شهري و محدوديت اعتبارات عمراني به كاربري آموزشي اختصاص نيافته و زمينهايي كه از طرف مردم اهداء شده ويا به قيمتهاي ارزان تهيه گرديده است به كاربري آموزشي اختصاص يافته است ومكانهاي مناسب براي احداث فضاي آموزشي به كاربري غير آموزشي ومكانهاي نامناسب براي احداث واحد آموزشي اختصاص داده شده است.- عدم پيش بيني و توجه طرحهاي شهري در بر آورد جمعيت كه خود يكي از عوامل نابساماني تعيين كميت و كيفيت كاربري آموزشي است.

مكان يابي فضاهاي آموزشي و شعاع دسترسي: شعاع دسترسي به عوامل چندي بستگي دارد از جمله تراكم جمعيت ، اندازه مدرسه و مقطع تحصيلي .هر چند باافزايش تراكم جمعيت و افزايش ظرفيت واحد آموزشي شعاع دسترسي كاهش مي يابد، ليكن شعاع دسترسي نمي تواند از مقدار مشخص بالاتر باشد كه اين معيار در ارتباط با سن دانش آموزان و مقطعي كه در آن مشغول تحصيل هستند مشخص مي گردد.زمان دسترسي بر مكان آموزشي عامل مهمتري نسبت به مقدار مساحت آن مي باشد . در مقطع ابتدايي حداكثر شعاع دسترسي 700 الی 500 متر حداكثر 10 دقيقه پياده روي ودر مقطع راهنمايي حداكثرشعاع دسترسي 1000الی 1200متر حداكثر 15 دقيقه پياده روي و در مقطع متوسطه حداكثر شعاع دسترسي 2000متر  حداكثر20 دقيقه پياده روي  مي توانددر مقطع مذكور معيار مناسبي باشد. لازم به ذكر است كه سربالايي هاي تند و خسته كننده بر ميزان شعاع دسترسي تأثير خواهند گذاشت.نكته بسيار مهم ديگراينكه دانش آموزان نبايد مجبور به عبور از خطوط راه آهن، بزرگراهها و مسيل بدون وجود پل عابر پياده باشند.

دسترسي : مكانهاي آموزشي نيازمند انواع مختلف دسترسي ها به صورت سواره وپياده مي باشند.اين نيازها بر اماكن استقرار فضاي آموزشي تأثير مي گذارد. چنانچه مكان آموزشي بدون در نظر گرفتن نحوه دسترسي ايجاد شده باشد نه تنها از جنبه ايمني كه مهمترين جنبه ان نيز محسوب مي شود آسيب پذير بوده و سلامت دانش آموزان را در آمد وشد مورد تهديد قرار مي دهد ، بلكه از نظر كاهش مسايل شهري همچون ترافيك نيز موفق نخواهد بود.با توجه به اهميت اين مسئله در مكان يابي فضاهاي اموزشي در ادامه انواع دسترسي ها تعريف مي شود، آنگاه ارتباط هر كدام با مكان يابي فضاهاي آموزشي روشن مي گردد.

دسترسي يياده :دسترسي هاي مناسب پياده به واحد هاي آموزشي با توجه به جمعيت زياد دانش آموزان در هنگام خروج از مدرسه و طراحي فضا هاي ترافيكي خوب و مناسب در مناطق شهري مي تواند درتأمين سلامت دانش آموزان نقش مهمي داشته باشد.عدم ارتباط مستقيم وروديها و خروجيها با خيابانهاي اصلي ، چهارراهها و ميدانها از طريق ايجاد فضاي باز در قسمت ورودي و خروجي مدارس ، انتخاب عرض مناسب پياده رو ، عدم دسترسي سواره به جاي دسترسي پياده وجود يك مسير پياده رو منتهي به واحد آموزشي به صورتيكه در مواقع ضروري برروي وسابل نقليه مورد نياز باز شود و همچنين دور يا نزديك بودن مسير آمدو شد دانش آموزان از موارد خطر آفرين يا كليه محل هائي كه متناسب با سن دانش آموزان نيست از موارد دسترسي پياده هستند.

دسترسي سواره: در اين نوع دسترسي آمدوشد دانش آموزان به مدرسه از دو جنبه متفاوت ومغاير با همديگرمدّ نظر قرار مي گيرد.

الف- ارتباط مكان آموزشي با شبكه ترافيكي شهر: مدارس براي انجام فعاليت آموزشي نيازمند تجهيزات و ملزوماتي هستند كه دستيابي به آنها مستلزم داشتن دسترسي مناسب سواره مي باشد.بنابراين كليه وسايط نقليه مانند اورژانس و آتش نشاني كه جنبه امداد رساني دارند ، بايستي امكان دسترسي مناسب را به مدرسه داشته باشند.

ب- عدم ارتباط دانش اموزان با شبكه ترافيكي شهر: ايمني و سلامت دانش اموزان بخصوص در مقطع ابتدايي ايجاب مي نمايد كه از وسايل نقليه عمومي استفاده نمايند.با توجه به اينكه دانش آموزان درمقاطع تحصيلي مختلف توانايي متفاوتي را در اين رابطه دارند ، لازم است اين مسئله در مقاطع مختلف به تفكيك بررسي شود.

مقطع ابتدايي :كوچه ها و خيابانهاي فرعي تنها دسترسي مفيد مي باشند كه ميتوانند براي آمدوشددانش آموزان ابتدايي مورد استفاده قرارگيرند.در اين مقطع نبايد دانش آموزان مجبور به استفاده از خيابانهاي اصلي و پر تردد باشند.

مقطع راهنمايي تحصيلي :در اين سن و سال شبكه دسترسي بالاتر از محلي نيز ميتواند مورد استفاده دانش آموزان در رفت وآمد به مدرسه قرار گيرد.اماتأكيد مي شود كه اين دسته از دانش آموزان نيز براي رسيدن به مدرسه نبايد مجبور به استفاده از خيابانهاي اصلي باشند.

مقطع متوسطه :دانش آموران اين مقطع به لحاظ قدرت جسماني ، تشخيص و تعقّل ، توانايي استفاده از شبكه شهري بجز آزاد راهها را دارند. بويژه آنكه تعدادي از آنها به علت بعد مسافت اجباراً بايد از وسايط نقليه حمل و نقل عمومي و خصوصي استفاده نمايند.كاربري فضاهاي آموزشي در ارتباط با ديگر كاربريها:

 كاربري آموزشي و كاربري مسكوني :محيط يك واحد آموزشي مي بايست واجد تمامي نيازهاي يك فضاي مسكوني باشدو بدين ترتيب همجواري واحدهاي آموزشي با كاربري مسكوني به خصوص در مقاطع ابتدائي و راهمنائي تحصيلي نه تنها سازگار بلكه بسيار ضروري است.

 كاربري آموزشي و كاربري فرهنگي: كاربري فرهنگي شامل مدارس ، مسجد ، تكايا ، كتابخانه ها ، مراكز فرهنگي و هنري و تربيتي ، موزه ها ، گالريها ، نمايشگاهها و....مي باشد. كه عملكرد آنها مشابهت و هماهنگي  نسبتاً زيادي با كاربري آموزشي دارد و چنانچه اين دو كاربري مي تواند به عنوان دو كاربري سازگار در كنار ودر جوار يكديگر استقرار يابد.بخصوص مقاطع راهنمائي تحصيلي و متوسطه نياز مند استفاده مستمر از اين كاربريها مي باشند بطوريكه در صورت عدم همجواري كاربري هاي فرهنگي بايد حداقل فاصله را از كاربريهاي آموزشي داشته باشند.

كاربري آموزشي و تجاري :كاربريهاي تجاري مشتمل بر واحد هايي تجارتي ، خرده فروشي ، دفاتر خصوصي ، خدمات عمومي ، بانكها ، صنايع و گارگاههاي بزرگ و كوچك ، هتلها و سالنهاي غذا خوري و....مي باشد. تمركز اين مراكز در كنار واحدهاي آموزشي پيامدهاي نا مطلوب تربيتي را در پي خواهد داشت .

كاربري آموزشي و كاربري بهداشتي :هر جند كه كاربري بهداشتي مانند كاربري آموزشي نيازمند فضاي آرام و به دور از هر گونه آلودگي هاي صوتي و هوايي است و از طرف ديگر دسترسي سريع به واحد هاي بهداشتي و درماني براي واحدهاي آموزشي ضروري است ، ليكن اين كاربري به واسطه عملكردي كه دارد يكي از منابع شيوع آلودگي هاي ميكربي ، شيميايي و حتي راديو اكتيوتيه است . بنابراين اين دو كاربري نا سازگار شناخته شده واز همجواري آنها بايد احتراز كرد.

كاربري آموزشي و فضاي سبز:كليه تحقيقاتي كه در زمينه محل استقرارفضاهاي آموزشي صورت گرفته بر ارتباط و نزديكي اين فضاها با فضاهاي سبز تاكيد دارد، هرچند مكان گزيني فضاهاي سبز شرايط خاص خود را دارد. لكن با سيستم تقسيم بندي مناطق مسكوني ، محله ها يا واحدهاي همسايه در ارتباط است مع الوصف همجواري آنها با فضاهاي آموزشي مي تواند از نظر سالم سازي هوا ، جلوگيري از آلودگيها و انتقال آنها به واحد آموزشي ، ايجاد چشم انداز و آرامش بصري و فكري كه دانش آموزان با تماشاي آنها كسب مي نمايند در بهبود شرايط فراگيري بسيار مؤثر مي باشد.

كاربري آموزشي و شبكه ارتباطي حمل و نقل : شبكه ارتباطي شامل سه بخش هوايي ، زميني و دريايي مي باشد.بخش زميني حمل  ونقل جاده اي و راه آهن را در بر مي گيرد.امروزه تمام كابريها به شبكه ارتباطي نياز دارند.اما عملكرد هر كاربري شبكه ارتباطي مناسب خود را مي طلبد. شبكه حمل و نقل ازمنابع اصلي آلودگي صوتي و هوايي بشمار مي رود . فرود گاهها ، خطوط هوايي ، ايستگاههاي راه آهن و جاده ها همگي از منابع آلوده كننده محيط هستند. بنابراين لازم است در انتخاب مكان براي استقرار واحد آموزشي در جوار شبكه ارتباطي دقّت كافي صورت گيرد تا شبكه مناسب هر واحد آموزشي با توجه به مقطع تحصيلي جهت استقرار واحد آموزشي انتخاب گردد.

كاربري آموزشي و ديگرتأسيسات شهري :بجز مواردي كه ذكر گرديد تأسيسات ديگري وجود دارند كه بعضي از انها به واسطه نوع عملكردشان امكان همجواري با كاربري آموزشي را ندارندو نيزتأسيساتي وجود دارندكه عليرغم نياز فضاي آموزشي به آنها بايد در فاصله اي مناسب از كاربري آموزشي قرار داشته باشند.در گروه اول كاربريهاي مثل پمپ بنزين ، محل سوخت رساني ، محل جمع آوري زباله ها ، كشتارگاهها ، گورستانها ، دكلهاي خطوط فشار قوي لوله هاي اصلي انتقال نفت و گاز ، دامداريها ، مرغداريها و.....قرار دارندكه نبايد در همجواري كاربري آموزشي قرارگيرند. در گروه دوم كاربريهايي مانند آتش نشاني ، مركز پليس و نيروي انتظامي ،‌كاربريهاي فرهنگي ( سينماو تئاتر ) وجود دارندكه بايد در فاصله هاي معين از واحد هاي آموزشي جهت امداد رساني و استفاده ازفضاهاي فرهنگي قرار داشته باشند.در جدولهاي شماره      (1-2)،(2-2)و(3-2) مجاورتها، مغايرتها و استانداردهاي حاكم بر مكان گزيني مراكز آموزشي به تفصيل آمده است.مطلوبيت مكان براي استقرار مراكز آموزشي: در اين بخش معيارهايي كه در مطلوبيت يك فضاي آموزشي مؤثر هستند ، مورد بررسي قرار خواهند گرفت . در اين قسمت استقرار واحدهاي آموزشي با توجّه به شرايط محيطي ، شعاع دسترسي ، انطباق با طرحهاي شهري ، امكانات و تأسيسات و تجهيزات شهري مورد تجزيه وتحليل قرار مي گيرد تا از آنها بعنوان معيارهاي تفصيلي جهت تعيين مكان مناسب براي ساخت واحدهاي آموزشي استفاده شود.

مکان یابی تاسیسات و تجهیزات شهری:تاسیسات و تجهیزات عمومی و زیر بنایی که در برنامه ریزی شهری بایستی مد نظر قرار گیرند عبارت اند از: مراکز اموزشی ، بهداشتی و درمانی ،مراکز تفریحی، سینماها، پارکها و فضای سبز موزه ها و کتابخانه ها آتش نشانی فاضلاب سیستم زهکشی و دفع اب های سطحی بررسی  گورستانها تاسیسات ورزشی شبکه آبرسانی شبکه برق شبکه تلفن ، مخابرات و رادیو تلویزیون پست هتلها و مسافر خانه ها و ایستگاههای باربری راه اهن فرودگاه شبکه گاز رسانی جایگاه بنزین ادارات و سازمانها موسسات بانکها مساجد و معابد انجمنها و کلوپها  شیر خوارگاهها و مهدهای کودک نوانخانه ها و تیمارستان ها میادین و فضاهای شهری جمع آوری و دفع زباله رستورانها و اغذیه فروشی ها و غیره .برای هر یک از تاسیسات فوق به نسبت تعداد موجود آنها در سطح شهر بررسی به عمل آمده و از آن طریق نتیجه گیری کلی میشود.بر اساس قانون شهرداری (مصوب سال 1334) تقریبا تمام تاسیسات شهری از جمله تاسیسات آب فاضلاب و برق زیر نظر شهرداری اداره میشد. همچنین احداث تولید و توزیع برق و تعین نرخ آن در شهرها  تا موقعی که وزارت آب و برق نیروی آن را تامین نکرده است با موافقت قبلی وزارت آب و برق به عهده شهرداری است .اما با رشد و گسترش نظام اداری کشور اداره این تاسیسات را به سازمانهای دولتی وابسته واگذار شده است. در این مقاله ما به بررسی مکان یابی پاره ای از تاسیسات مهم شهری که توسط شهرداری ها مدیریت میشوند میپردازیم.

در حال حاضر تاسیسات مهم شهری که توسط شهرداری ها مدیریت میشوند عبارتند از :کشتارگاههای شهری - میادین میوه و تره بار- گورستان - پایانه های مسافربری

نقش تاسیسات شهری همانند کارکرد تاسیسات یک ساختمان است. بدینسان که اگر عملکرد تاسیسات ساختمانی مختل شود استفاده از آن ساختمان هر چند اجزای دیگر آن سالم و بدون نقص باشد مشکل و توام با زحمت خواهد شد.

1-کشتارگاههای شهری  

1-1مشخصات کلی عملکرد کشتارگاهها

در گذشته مسِِِئولین  دولتی در خصوص کشتارگاه ها  دخالتی نداشته اند و تنها در خصوص رعایت موازین بهداشتی تذکراتی میدادند. عدم رعایت موازین بهداشتی در کشتار دام باعث محدودیت هایی در کشتار و احداث کشتارگاههای ساماندهی شده گردید و اداره آنها در حیطه و ظایف اصلی شهرداریها درآمد.

با تمام این اوصاف براساس مطالعه مشترک سازمان ملل و وزارت جهاد سازندگی حدود 4/95% از کشتارگاههای کشورمان به صورت سنتی و 6/4% به صورت غیر سنتی فعالیت می کنند. لازم به ذکر است در کشتارگاه های سنتی کشتار توسط قصاب و روی زمین صورت میگردد و در کشتارگاههای غیر سنتی از تکنیک های کشتار روی ریل استفاده  میشود.

2-1 معیارهای مکانیابی کشتارگاه ها:اگر مکان کشتارگاه به صورت صحیح انتخاب نشوند باعث وارد آمدن آسیبهای فراوانی به محیط زیست میگردد

الف- موقعیت نسبت به شهر :محل زمین کشتارگاه باید در خارج از محدوده قانونی شهر باشد. همچنین نباید کشتارگاه را در جهت توسعه شهر مکانیابی کرد

ب- فاصله تا شهرکفاصله محل کشتارگاه تا لبه محدوده قانونی شهر برای کشتارگاههای بزرگ متوسط و کوچک حداکثر 6KM و 3KM و2KM میباشد.

ج- موقعیت زمین در ارتباط با شبکه های  ارتباطی:کشتارگاه می بایست کنار یکی از جاده های اصلی منتهی به شهر قرار گرفته و یا با ایجاد یک جاده فرعی کوتاه به جاده اصلی و یک خط راه آهن متصل شود.

د- شیب :جهت عدم سرایت آلودگی های حاصل از کشتارگاها به سایر نقاط شهری مکان احداث کشتارگاها در ارتفاع پایین تر از سایر نقاط شهری قرار گیرد.

ه- کشتارگاه نباید در مسیر باد غالب قرار گیرد.

و- آب مورد نیاز کشتارگاه :زمین کشتارگاه زمین کشتارگاه باید در محلی انتخاب شود که امکان دسترسی به آب در آن موجود باشد توصیه میشود به علت مصرف زیاد آب در کشتارکاها به جای استفاده از آب شرب با حفر چاه عمیق یا نیمه عمیق آب مورد نیاز را تامین نمود.

ز- شکل هندسی زمین :توصیه میشود به علت اینکه تاسیسات کشتارگاها در جهت طولی قرار میگیرند زمین احداثی جهت کشتارگاه به شکل مستطیلی باشد

ح- تصفیه فاضلاب :موقعیت زمین کشتارگاه باید به گونه ای باشد که امکان تخلیه و تصفیه فاضلاب به راحتی انجام شود. فاضلاب حاصل از کشتارگاه میبایست در کانالهای فاضلاب تخلیه شود و در صورت عدم دسترسی به کانالهای فاضلاب پس از تصفیه فاضلاب کشتارگاه مازاد آب بیضرر در رودخانه های اطراف و یا زمین های مجاور حهت استفاده کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد.

ط- موقعیت نسبت به صنایع آلاینده:کشتارگاه نباید در معرض آلودگیهای ناشی از فعالیت صنایع،گردو خاک،دود و خاکسترو... باشد.

ی- زمین کشتارگاه باید دور از مسیلها باشد و قابلیت پیریزی و ستون بندی خوب را داشته باشد

ک-کشتارگاه باید در مکانی جانمایی شودکه محل عبور دامداران و به تبع آن احشام باشد، البته معیار فوق در نقاطی اهمیت دارد که رفت و آمد دام به صورت پیاده انجام میگیرد.

2- میدان میوه و تره بار :تشکیل بازار میوه و تره بار در داخل یا حومه شهرها از قرنها پیش در ایران و دیگر کشورهای شرقی سابقه داشته است که در این خصوص میتوان به اطلاعاتی از نوشته های مورخان قدیمی مانند محمد ابن جریر طبری نویسنده کتاب تاریخ طبری اشاره کرد طبق مدارک موجود میدان تره بارتهران تا سال ششم سلطنت ناصرالدین قاجار در محل سبزه میدان کنونی قرار داشت در آن سال پس از نو سازی میدان محل فرش میوه و تره بار به نقطه دیگری(میدان غله و سید اسماعیل) منتقل شد. در سال 1336 شهرداری تهران پس ازماهها مطالعه محوطه شمالی میدان بزرگ تجریش را برای این کار انتخاب کرد بدین ترتیب اولین میدان میوه و تره بار به مفهوم امروزی آن که در چند چادر بزرگ نصب شده بود تحت نظارت شهرداری شروع به کار کرد . میدانهای میوه و تره بار در یک تقسیم بندی کلی به سه گروه میدانهای محلی منطقه ای  و مرکزی شهر تقسیم میشوند. میدان های محلی و منطقهای ماهیت خرده فروشی دارند و به منظور سرویس دهی شهروندان برنامه ریزی میشوند. اما در میادین میوه مرکزی که فعالیت آنها ویژگی عمده فروشی دارد مهم ترین ضوابط مکان یابی به شرح ذیل میباشد.

الف- دسترسی به شبکه ارتباطی اصلی و بزرگ راها :دسترسی باید به گونه ای باشد که از یک طرف جهت دسترسی کامیون ها و انتهای حامل میوه با ورود های بیرون شهری مرتبط باشد و از یک سو انتقال بار به مراکز خرده فروشی به سهولت انجام پذیرد. بنابراین مهمترین مکان نقطه ای در حاشیه بیرونی شهر که به شریانهای ارتباطی دسترسی مناسبی دارد میباشد.

ب- دوری از مناطق مسکونی :در اطراف میدان میوه و تره بار مرکزی رفت و آمد و ترافیک زیادی به وجود میآید که در صورت مجاورت با مناطق مسکونی موجب مزاحمت برای ساکنان آن میشود. همچنین نیاز میدان میوه و تره بار به فضای باز و ذخیره برای گسترش آتی همچنین مسایل بهداشتی و اجتماعی ایجاب می کند که میدان مرکزی از مناطق مسکونی فاصله بگیرد میزان این فاصله بستگی به مقیاس و شرایط کالبدی شهر دارد.

ج- امکان تامین زمین برای احداث تاسیسات فعلی و گسترش آتی :میدان میوه و تره بار مرکزی بر اساس استانداردهای پذیرفته شده نسبت به میادین منطقه ای و محلی به زمین وسیع تری نیارمند است. بدلیل گستردگی مقیاس و نوع توجهی نیاز دارند که تنها در بخشی از شهر امکان تامین آن وجود دارد. بدیهی است که در: موقعیتهایی  که زمین باز اندک یا گران است امکان تامین زمین مناسب برای میدان مرکزی وجود ندارد .

5- امکان تامین آب معمولا در کنار میدان مرکزی صنایعی نظیر صنایع پاک کردن و بسته بندی سبزیجات و یا صنایع تبدیلی ساده ای ایجاد میکند که نیاز به آب فراوان دارد. سایر فعالیت میدان نیز چنین نیازی را تشدید میکند بنابراین امکان تامین آب چه به صورت حفر چاه و چه به صورت لوله کشی از شرایط مکان یابی میدان به شمار میاید.

6- سایر شرایطی که تاسیسات بزرگ شهری باید از آن برخوردار باشند عبارتند از: :مقاوم نمودن خاک، در معرض رانش، تخریب، سیل گیر نبودن زمین و شیب مناسب

3- گورستان :گورستانها به دلایل زیست محیطی و عملکردهای در خارج  از شهر قرار میگیرند. و بر اساس اصول برنامه ریزی شهری برای هر شهر تنها یک گورتان در نظر گرفته می شود اندازه گورستان در هر شهر به نرخ مرگ و میر در شهر بستگی دارد هر گورستان باید تاسیسیت و تسهیلات پایه ای و ضروری داشته باشد و سپس بر اساس بررسی تحلیلی گورستان با توجه به دو عامل اندازه گورستان و فاصله گورستان از شهر در صورت لزوم تاسیسات مورد نیاز از قبیل مقابرعمومی، قطعه شهدا، غسالخانه، زباله سوز(البسه سوز) ساختمان تاسیسات مسجد، ورودی نگهبانی، پارکینگ، راهها و فضای سبز، ساختمان اداری و حمام برای استفاده کارکنان احداث نمود.

ضوابط مکانیابی گورستانهای شهری :عوامل موثر در مکانیابی گورستان به دو دسته تقسیم میشود:1- عوامل مربوط به موقعیت                        2 - عوامل مربوط به مکان

عوامل مربوط به موقعیت رابطه بین شهر و گورستان را مشخص میکند و موقعیت گورستان در ارتباط با شهر را تعیین می نماید و عوامل مکانی به ویژگی های محل قرارگیری گورستان مرتبط میشود و این نکته را مشخص می سازد که آیا محل انتخاب شده برای گورستان صرف نظر از موقعیت آن برای احداث گورستان مناسب  هست یا خیر؟

الف- فاصله از شهر:گورستان به دلایل  گوناگون باید از بافت شهری مکانیابی شود و از نظر فقهی حداکثر فاصله گورستان از شهر باید اندازه ای باشد که موجب شکسته شدن نماز و بطلان روزه نگردد بدلیل اینکه مسلمانان در فاصله زمانی معین(یک هفته ) جهت فاتحه خوانی به گورستان میروند فاصله گورستان نباید در حدی باشد که موجب به زحمت افتادن شهروندان گردد اما در هر حال بری رعایت اصول شهرسازی وجود فاصله و گورستان شهر ضروری است والا مشکلاتی از قبیل انواع آتودگیها افسردگی مردمی که اطراف گورستان زندگی میکنند ایجاد ترافیک، اشتغال فضای شهری و جلوگیری از اجرای طرحهای عمرانی و خدماتی را به وجود می اورد

ب-جهت توسعه شهر:گورستان باید در محلی تعبیه شود که در طرح توسعه کالبدی شهر در گستره توسعه آتی شهر قرار نگیرد

ج- همجواریها :توصیه میشود فضای باز خواه درخت دار و سرسبز خواه خاکی و صحرایی همجوار گورستان باشد و از همجواری با مراکز آموزشی، صنعتی ،نظامی و غیره پرهیز نمود.

د- جهت وزش بادهای غالب:بدلیل تجزیه اجساد و همچنین سوزاندن لباسهای مردگان هوای گورستان تمییز نیست بنابراین جهت وزش باد غالب باید از سوی شهر به گورستان باشد در غیر این صورت باید پیرامون گورستان با درختان بلند و پر شاخ و برگ محصور گردد.

ه- دسترسی:معمولا  بم دلیل رفت و آمدهای دسته جمعی به گورستان در ایام خاص بایستی دسترسی به گورستان مناسب باشد این نکته نیز قابل توجه است که گاهی تشییع کنندگان به علت تالمات روحی کاملا منطقی عمل نکنند و چنانچه مسیر دسترسی به گورستان دارای تقاطع فراوان و عدم ایمنی لازم باشد امکان بروز خطر افزایش می یابد.

عوامل مربوط به مکان

الف جنس و ترکیبات خاک:جنس و ترکیبات خاک باید به گونه ای باشد که موجب اختلال در امر تجزیه جسد نگردد.

ب- مکانیک خاک:زمین گورستان باید مقاومت معینی  در برابر نشست لغزشی وریزش  داشته باشد

ج- شیب زمین:توپوگرافی گورستان باید شیب مناسبی برای تخلیه سریع و روان آبهای سطحی داشته باشد تا آب ناشی از ریزش برف و باران در سطح گورستان باقی نماند. همچنین باید شبکه تخلیه آب های سطحی طراحی شود تا باقی ماندن آب در کف گورستان و ایجاد خرابی باعث آلودگی آبهای زیرزمینی نگردد.

د- عمق آب های زیرزمینی:بر اساس احکام اسلامی اجساد باید در خاک دفن شوند. بر اساس دستورالعمل شماره 40-45 سازمان حفاظت از محیط زیست در خصوص ضوابط مکان و موقعیت گورستان سطح سفره های آب زیرزمینی در محدوده گورستان باید حداقل 5 متر پایینتر از کف قبور باشد.

ه- محل آبهای سطحی:گورستان نباید در مجاورت رودخانه ، جشمه و قنات مکان یابی شود زیرا فاضلاب گورستان و از جمله فاضلاب غسالخانه بسیار آلوده است و به هیچ وجه نباید پیش از تصفیه دفع گردد. حتی نباید با آبهای جاری مصرفی انسان دام یا کشاورزی تماس پیدا کند.

و- چگونگی توسعه آتی :مکانی که برای گورستان انتخاب میشود، باید امکان توسعه برای بهره برداری در سالهای آتی را دشته باشد.

ز- رعایت موازین شرعی در انتخاب زمین :زمین محل احداث گورستان نباید غصبی، موقوفه امر خاص (غیر از گورستان) و بلاتکلیف باشد.

  4- پایانه:سفر از دیر باز یکی از نیازهای اصلی جوامع بشری بوده و شهروندان جهت دیدار، تفریح تجارت، انجام امور اداری و کسب اطلاعات برای دورانی کوتاه یا طولانی به مسافرت  می روند.در گذشته کاروانسراهای درونشهری که معمولا در نزدیکی دروازه های شهرها احداث می شدند وظیفه پایانه های امروزیرا بر عخده داشتند. از آنجا که این کاروانسراها فضای گسترده ای داشتند و معمولا بین آنها و مناطق مسکونی فاصله ای وجود داشت برای مردم شهر مزاحمتی ایجاد نمیکردند و بی آنکه تاثیرات منفی و زیانباری برای محیط پیرامون خود داشته باشند عملکرد مثبتی در نظام فعالیت شهری ایفا میکردند. بعد از ورود اتوموبیل کاروانسراها جای خود را به گاراژها دادند. با افزایش جمعیت شهرها و در نتیجه تقاضای روز افزون سفر، مسئولین به فکر ساماندهی حمل و نقل مسافرین در شهرها افتادند. و در نتیجه لایحه قانونی احداث پایانه های مسافربری و جلوگیری از تردد اتوموبیل بین شهری در اردیبهشت 1359در مجلس به تصویب رسید.در شهرهای متوسط احداث پایانه در مکانی که از زیر ساختها و دسترسیهای مناسب به داخل و پیرامون شهر برخوردار باشد کافی به نظر میرسد. اما در مورد کلانشهرها برای تمرکز زدایی از پایانه ها، استقرار دویا چند پایانه در ابتدای خروجیهای اصلی شهر در جهات مختلف جغرافیایی ضروری استقرار یابند. پایانه های بار و کالا، نوع دیگری از پایانه های شهری هستند که حمل بار و کالا از طریق آنها انجام میشود و مدیریت ساخت و بهره برداری از آنها بعهده سازمان حمل و نقل و پایانه های کشور است.

معیارهای مکان گزینی پایانه

الف- اصل جامعیت :منظور از اصل جامعیت اینست که تمامی امکانات مورد نیاز مراجعان در پایانه مهیا باشد. پایانه ها به ویژه در کلانشهرها باید به عنوان محل زندگی موقت بخشی از شهروندان ساماندهی شوند.

ب- اصل ایمنی و امنیت:ایمنی پایانه ها در گرو جدایی مسیر و پیاده و عدم تداخل  آنهاست . همچنین پایانه ها بدلیل پذیرا بودن مهاجران و نوع مشاغل موجود در آن مستعد بروز آسیبهای اجتماعی است. تامین امنیت در کرو قابلیت نظارت بر فضاهای پایانه و نبودن فضاهای گم و دنج و غیر قابل دفاع است.

ج-   اصل دسترسی آسان :بایستی بخشهای مختلف پایانه اعم از عناصر اصلی، ارتباطاتی، رفاهی، خدماتی و..... براحتی دسترسی پیدا کرد.

د- زیادگی:پیش بینی فضای ذخیره برای گسترش پایانه در آینده است تا سیمای شهر از این جهت با مشکل مواجهه نشود.

بررسی و ارزیابی فاکتورهای مورد نیاز در مکانیابی ایستگاه های آتشنشانی

1-جمعیت: تراکم جمعیت از عوامل اصلی موثر در نحوه استقرار و برنامه ریزی مربوطه می باشد . استاندارد های جهانی برای هر 50000 نفر جمعیت یک ایستگاه را پیش بینی کرده است .                                                                                               

2- مساحت و شعاع پوشش :استاندارد های جهانی شعاع پوشش 5 کیلومتر را برای ایستگاه پیش بینی می کند و از طرف دیگر زمان رسیدن به مکان آتش سوزی را 3 تا 5 دقیقه در نظر گرفته است .

3- شبکه ترافیک : عواملی مانند عرض خیابان ها ، کیفیت و حجم ترافیک ، یکطرفه بودن خیابان و ... در چگونگی محل استقرار ایستگاه ها موثرند .

4- کاربری اراضی : کاربری های مختلف آسیب پذیری های متفاوتی در مقابل آتش سوزی دارند .

5- پتانسیل خطر : :بررسی میزان تعداد و تکرار حوادث در مناطق مختلف به مشخص شدن نقاط آسیب پذیر در حوادث آتش سوزی و مکان های با پتانسیل بالای خطر منجر خواهد شد.

مکان یابی فضای سبز: تعریف فضای سبز :فضای سبز شهری نوعی از سطوح کاربری زمین شهری با پوشش گیاهی انسان ساخت است که واجد بازدهی اجتماعی و اکولوژیکی می باشد . مکان یابی فضای سبز بایذ از اصولی مانند مرکزیت ، سلسله مراتب و دسترسی تبعیت کند . مرکزیت به این معنا که فضای سبز در مرکز محله ، ناحیه و یا منطقه مکانیابی شود . یکی از معیارهای دیگری که در مکان‌یابی فضای سبز باید  به آن توجه شود، معیار  « دسترسی» است. به این مفهوم که فضای سبز شهری باید از جند جهت به شبکه ارتباطی دسترسی داشته باشد تا از نظر امنیت و نظارت اجتماعی کنترل شود .                                                                            

 منابع

1-       شیعه اسماعیل . مقدمه ای بر مبانی برنامه ریزی شهری . دانشگاه علم و صنعت . چاپ یازدهم 1381.

2-       شیعه اسماعیل . با شهر ومنطقه در ایران  . دانشگاه علم و صنعت .  1381.

3-       شیعه اسماعیل . کارگاه برنامه ریزی شهری . (رشته جغرافیا) دانشگاه پیام نور .چاپ دوم 1380

4-       حبیبی سید محسن . از شار تا شهر. انتشارات دانشگاه تهران 1380

5-       جعفری بهروز . جزوه تاریخ شهر و شهر سازی . موسسه آموزش عالی آزاد پارسه .چاپ دوم 1384

6-       مجتهد زاده غلام حسین . برنامه ریزی شهری در ایران . انتشارات دانشگاه پیام نور . چاپ چهارم 1382

7-       مسعود خیر آبادی . شهر های ایران . نشر نیکا مشهد.چاپ اول 1376.

منابع کنفرانس

1-       محمد تقی رضویان .  برنامه ریزی اراضی شهری

2-       راحله خدادادی . پایان نامه کارشناسی ارشد ( بررسی مکانیابی تاسیسات و تجهیزات شهری)

3-       حمید رضا امامی . پایان نامه کارشناسی ارشد ( بررسی مکان یابی دفاتر اسناد رسمی)

4-       اینترنت

 

نوشته شده در ساعت توسط منصور حافظی پور| |


:قالبساز: :بهاربیست:



در بی نهایت - تشریفات - گویا آی تی - تک تمپ - دوصفر هفت | مهم نیوز - گرافیک - وبلاگ