X
تبلیغات
" برنامه ریزی شهری " - نفت و تحولات مناطق نفت خیز جنوب ایران


" برنامه ریزی شهری "

دانشجویان کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری

 

فروزان آصف نخعی: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، بعد از دانشگاه تربیت مدرس، پیش همایش « نفت و تحولات مناطق نفت خیز جنوب ایران » را برگزار کرد. در این پیش همایش دکتر ایرج قاسمی به سخنرانی پرداخت. وی موضوع مورد بررسی خود را موضوعی جدید ذکر کرد و گفت: آن چیزی که مزیت تحقیق حاضر بوده این است که سعی شده یک حلقه رابط وواسطی میان تاریخ تحولات نفت وآن چیزی که در حوزه شهر وشهر سازی اتفاق افتاده، ایجاد شود. وی موضوع تحقیق خود را بخشی از تدوین تاریخ نفت در 100سال اخیر درجنوب کشور می داند که با حمایت شرکت مناطق نفت خیز جنوب و با نظارت عالیه دکتر غفاری انجام شده است.

وی دراین گزارش سعی کرده با طرح سوال اصلی و پاسخ به آن به پرابلم تحقیق خود برسد تا پژوهشگران بعدی بتوانند برای انجام پژوهش های بعدی، این پروژه را ادامه بدهند. وی درادامه با معرفی روش و متدولوژی تحقیق به معرفی شهرهای نفتی می پردازد و در نهایت نتیجه ای کوتاه از بحث را ارائه می کند. متن این سخنرانی از نظرتان می گذرد.

***
-
سوال اصلی
سوال اصلی این است که آیا پیدایش وتوسعه نفت وعملیات نفتی (آن چیزی که از کشف، تولید، استخراج و انتقال نفت مطرح است) در طول 100 سال گذشته تاثیر مضاعفی روی تحولات شهر و شهرسازی مناطق نفتی داشته یا خیر؟ اگر داشته درچه مواردی بوده است؟ برای این منظور اسناد و مدارکی که را که درحوزه تاریخ نفت وعملیات نفتی وجود داشته است همزمان با اسناد ومدارکی که درحوزه مطالعات شهر و شهرسازی در شهرهای مناطق نفت خیز وجود داشته بررسی و سعی کرده ایم با انطباق این تغییر وتحولات در این محدوده جغرافیایی، قانونمندی های عام را استخراج کنیم. محدوده ای که مورد بررسی قرار داده ام، منطقه نفت خیز جنوب است؛ شهرهایی که دراستان خوزستان و یک شهر در استان کهکیلویه و بویراحمد وجود دارد. دوره تاریخی مورد بررسی، دوره تاریخی از یک دهه قبل از کشف نفت در سال 1287 تا الان را شامل می شود. شهرهایی که مورد بررسی قرار گرفته اند شامل مسجد سلیمان ، آبادان، آغاجاری، امیدیه، اهواز، لالی، هفتگل، دوگنبدان و در نهایت آبادی نفت سفید است.
قبل از اکتشاف نفت منطقه خوزستان دارای چه آبادی ها و سکونتگاه هایی بوده است؟ کسانی که تاریخ خوزستان را مطالعه کرده اند، می دانند که منطقه خوزستان یک منطقه عشایرنشین با طوایف عرب بوده است. درمنطقه عشایرنشین همه کوچنده بوده اند. سکونت به صورت مدنیت امروزی وجود نداشته است. عشایر عمدتاً میان مناطق خوزستان و استان چهارمحال و بختیاری درحال کوچ بوده اند. در منطقه عرب نشین، شیوخ وبزرگان قبایل عرب حاکمیت مطلق داشتند.آنان از دولت مرکزی تبعیت نمی کردند. بنا براین بیشتر اراضی وزمین هایی که درمنطقه نفت خیز جنوب ودرحوزه امتیاز دارسی قرار می گرفته یا به طور عرفی یا رسمی تحت مالکیت بزرگان و شیوخ منطقه قرار داشته است. آنان هرکاری می خواستند می کردند. در ادامه معرفی شهرهای اصلی منطقه نفتی درجنوب کشور را آغاز می کنم.
-
مسجد سلیمان
اگر بخواهم در این منطقه از زمان کشف نفت، به طرح وقایع بپردازم، باید از مسجدسلیمان شروع کنم.
مسجد سلیمان اولین شهر یا اولین نقطه ای است که در هفت خرداد 1287 در آن نفت کشف شد. این موضوع پایه ای است برای تحولات بعدی درشهرهای دیگر. در سال های قبل از کشف نفت چند آبادی خیلی مخروبه دراین منطقه وجود داشته است. آبادی به معنی محل سکونت در مسجد سلیمان مطلقاً وجود نداشته است ولی همین که نفت استخراج وکشف شد، سکونتگاه شروع به شکل گیری کرد. با اکتشاف نفت، ابتدا کارگاه و سپس خانه سازی شکل گرفت. این موضوع به نحوی توسعه یافت که درچند سال بعد مسجد سلیمان به یک شهرمدرن تبدیل شد.
چند ویژگی از تاریخ اکتشاف نفت درمسجد سلیمان قابل احصا است؛ هسته اولیه مسجد سلیمان یعنی آن چیزی که توسط انگلیسی ها برای ایجاد محل سکونت وخانه های سازمانی شرکت نفت و استقرار کارگاه ها در آن طراحی شد که چیزی حدود یک کیلومتر مربع بوده و جمعیت مستقر درآن نیز 200 تا 250 نفر بوده است. از زمانی که نفت کشف شد مهاجرت طوایف، عشایر واسکان عشایر در این شهر اتفاق افتاد. از این زمان به بعد محدوده ای به نام محدوده شهر نفتی و درکنار آن حاشیه ها و خانه هایی که به صورت غیرمجاز ساخته می شد پدید آمدند. اولین خانه، خانه ای است که برای دکتر یانگ ساخته شد، این خانه در نزدیک ترین فاصله به چاه قرار دارد. این شروع شهرسازی و شهرنشینی در منطقه مسجد سلیمان است. بعد از آن به تدریج آب آشامیدنی به مسجد سلیمان منتقل شد. سپس کارخانه برق، درمانگاه، باشگاه و بیمارستان مجهز ساخته شد. به تدریج به وسعت محدوده شهر اضافه شد به طوری که تا چند سال بعد محدوده شهر از یک کیلومتر به 30 کیلومتر مربع گسترش یافت.
بستر شهر مسجد سلیمان روی یک منطقه کوهستانی وتپه ماهوربنا شده است. بنابراین امکان اینکه شهر به صورت پیوسته توسعه یافته و در آن بافت منسجمی شکل بگیرد، وجودنداشته است. در میان تپه ماهور ها هرجایی که اندک زمین مسطحی پیدا می شد، محدوده ای برای سکونت انتخاب می شد. این محدوده درحقیقت به محدوده های ویلانشین، محدوده های کارگری و کارمندی با ابعاد، اندازه ها و خانه های متفاوت و ویژگی های متفاوت قابل طبقه بندی است. در هر پهنه ودره ای نوع واحد مسکونی متناسب با درجه و رتبه کارکنان ساخته می شد خانه های ویلایی برای مدیران، خانه های 10 و 20 فوتی برای کارمندان و اتاق های مجردی برای کارکنان هندی و پاکستانی. نکته قابل توجه این است که تا این زمان هنوز اجازه
ساخت وساز برای کارگران ایرانی داده نمی شد و کارگران ایرانی حق ساخت وساز در محدوده طراحی شده را نداشتند. آن چیزی که باید روی آن تاکید کنم آن است که این خانه ها کاملاً در ارتباط با محل کار بوده است. هر نیروی کار در منزل و محلی سکونت می کرده که نزدیک ترین ارتباط را با کار خود داشته باشد. شکل زمین باعث شده درکنار آن رویکردی که انگلیسی ها داشته اند جدایی گزینی طبقاتی در شهر اتفاق بیفتد ونظارت برساخت وساز به شدت صورت بگیرد. خانه های غیرمجاز حتی با بولدوزر تخریب می شدند، درنتیجه کارگران یا ایرانی هایی که می خواستند خانه بسازند، در مناطق صعب العبوری خانه می ساختند که بولدوزر و لودرهای انگلیسی نتوانند آنها را تخریب کنند البته به نوعی این خانه ها با مصالح خیلی کم دوام و غیرمجاز ساخته می شد. از این رو اساس حاشیه نشینی درایران به نظرمن از مسجد سلیمان گذاشته شده است.
تا قبل از جنگ جهانی دوم اطلاعات موجود حاکی از آن است که یک ششم جمعیت شهر در خانه های سازمانی و بقیه آلونک نشین و کپرنشین بوده اند ودر
حلبی آبادهایی که به وجود آمده بود زندگی می کردند. انگلیسی ها تاکید داشتند که همه چیز را از خارج وارد کنند اعم از آجرها، مصالح ساختمانی و... درعین حال که مواد ومصالح را از خارج وارد می کردند نوعی معماری ایرانی را هم پذیرفته بودند. نمود بارز این معماری ایرانی را در بیمارستان مسجد سلیمان می توانیم مشاهده کنیم. رواق ها، حیاط مرکزی ودیوارهای دوجداره برای جلوگیری از انتقال گرما وسرما و درحقیقت دما کاملاًکنترل شده و با حداقل تاسیسات امکانات بوده است. این چیزی بود که با توجه به اقلیم منطقه از معماری ایرانی اخذ شده بود. جالب است بدانیم منازل آن زمان با مدرن ترین سبک نیز ساخته می شد، پیلوت و طبقات زیرین وجود ندارد، برای اینکه تبادل حرارت از کف صورت نگیرد.
در زمان ملی شدن صنعت نفت مسجد سلیمان مرکز اعتراض مردم بود. زمانی مردم جشن می گیرند وبرای استقبال از ملی شدن گاو می کشند و زمانی هم بدرقه های بدی به جای می آورند که در تاریخ ثبت شده است. در مسجدسلیمان فرودگاه، مجهزترین بیمارستان، باشگاه و مراکز فرهنگی درهمان سال های اولیه احداث شهر، ایجاد شده بود. تا نیمه دهه 40 اوج شکوفایی شهر مسجد سلیمان بوده است ولی به محض آنکه تولید نفت کاهش می یابد، مرگ شهری هم فرا می رسد و به تدریج شهر به افول می گذارد. شاخص هایی که دراین باره می توانیم به آن اشاره کنیم جمعیت و کاهش رشد است اما درزمان وقوع انقلاب اسلامی آن نظارت ها به یکباره از میان رفت و آن حس محرومیت زدایی و توجه به مستضعفین منجربه افزایش مهاجرت عشایر و روستاییان به شهرشد، از این رو به وسعت وجمعیت شهر اضافه شد. امروز شهر مسجد سلیمان شهری است با مشکلات فراوان و انتظارات بیشتری که از شرکت نفت دارند. روی نقشه های به دست آمده، ملاحظه می شود پراکندگی واحدهای مسکونی درسطح شهربه دلیل بستر ناهمواربه وجود آمده است. شهر طراحی وسازماندهی شده کاملاً از بخشی که به صورت غیرارگانیک ساخته شده، متمایز است.
-
آبادان
بعد از اینکه نفت ایران صادر شد، بندری برای صدور نفت انتخاب شد. درمیان مکان هایی که برای این منظور انتخاب شد، جزیره آبادان به عنوان یکی از گزینه های برتر مورد توجه قرارگرفت. قبلاً آبادی یا مخروبه هایی تحت عنوان «آبادان» دراین منطقه وجود داشت ولی درمحل آبادان فعلی هیچ آبادی وسکنه ای وجود نداشته است. برعکس مسجد سلیمان، منطقه ای که شهر آبادان در آن بنا شد دارای اراضی مسطحی است که مالک داشته و یکی از شیوخ آن منطقه مالک آن زمین ها بوده است. بعد از احداث پالایشگاه به سرعت خانه سازی به طرح و اندیشه قبلی آغاز شد. از آنجا که وسعت زمین مناسب بوده، فاصله محل کار و محل سکونت کارگران نسبت به شهر مسجد سلیمان بیشتر شد و کارگران درفاصله دورتری اسکان پیدا کردند. خانه ها مانند مسجد سلیمان طبقاتی و منطقه بندی شده هستند. دومین فرودگاه مهم کشور، مجهز ترین بیمارستان ها، باشگاه و مرکز فرهنگی در همان سال های اولیه احداث شهر ایجاد شدند. شهر به سرعت جمعیت پذیر شد و تا سال های 1345 بزرگ ترین شهر منطقه بوده به نحوی که از شهر اهواز هم جمعیت بیشتری داشته است.
بعد از اسکان جمعیت، شهر نفتی و شهر غیرنفتی شکل گرفت. یک شهر، شهر طراحی شده و شهری نیز به صورت شهر نامنظم شکل گرفت. خانه های ویلایی و باغ شهرها ایجاد شدند. ایده باغ شهرها که درآن دوره مطرح بوده، عملیاتی شد. با توجه به رویکردی که انگلیسی ها داشتند تنها یک مغازه درشهر غیرنفتی فعالیت داشته است ولی به محض آنکه کنسرسیوم خارج و فضای بازتری ایجاد شد، مغازه ها افزایش یافت. خرید مردم از فروشگاه ها قبل از کنسرسیوم ممنوع بوده است و بعد از رفتن کنسرسیوم این امر تا اندازه ای امکان پذیر شد. محدوده سکونت کارگران و محدوده فعالیت های صنعتی با یک راه که می توانیم آن را راه سبز نام گذاری کنیم به هم متصل می شد.
-
اهواز
سابقه سکونت مردم در شهراهواز به قبل از پیدایش نفت برمی گردد. این شهر مانند مسجد سلیمان و آبادان با اکتشاف نفت ایجاد نشده است. سال 1303 اهواز به مرکز استان تبدیل شد. در سال 1337 نفت در این منطقه به بهره برداری رسید. رشد جمعیت این شهر درآن زمان افزایش یافت. برای اولین بار طرح واگذاری اقساطی خانه در سال 1340 بعد از ملی شدن صنعت نفت در اهواز مطرح شد. در سال 1355 جمعیت اهواز از جمعیت آبادان بیشتر شد. جالب است بدانید با اینکه جمعیت آبادان بیشتر از جمعیت اهواز بوده با این همه یکی از دلایل مهم اینکه اهواز مرکز استان شده، این است که انگلیسی ها در آبادان سلطه کامل داشتند بنابراین پهلوی اول خیلی مایل نبود شهری را به عنوان مرکز استان معرفی کند که تحت سلطه انگلیسی هاست از این رو شهری را انتخاب کرد که آب بیشتر و مکان مناسب تری داشته و درنهایت اقوام متعددی درآن ساکن شدند همچنین به تهران نیز نزدیک تر بود.
با احداث ساختمان مدرن دوطبقه اداره مرکزی نفت در اهواز، ساختمان سازی در دهه 50 رواج بیشتری یافت. خانه های ویلایی دردهه 50 ساخته شدند. شهرک های 2000 نفری دردهه 1340 خورشیدی طراحی شد.این شهرک ها قرار بود تا پایان دهه 1350 خورشیدی به سرانجام برسد که با رویدادهای دوران انقلاب این پروژه متوقف شد. آب، خاک، مرکزیت اداری ونفت به عنوان پارامتر آخری عامل توسعه شهر اهواز بوده است.
-
آغاجاری
شهر بعدی شهر آغاجاری است. آغاجاری هم یک سابقه تاریخی قبل از پیدایش نفت داشته است. در سال 1315 نفت در این شهر کشف شد. رشد شهر تا نیمه دوم دهه 1340 خورشیدی ادامه داشته است و به دلیل کاهش حجم تولید نفت، شهر چهره دیگری یافته و به تدریج نزول پیدا کرد.
-
امیدیه
شهرامیدیه یک شهر کاملاًجدید و وابسته به نفت است. هسته اولیه این شهر بعد از کشف نفت شکل گرفت و درپهنه وسیع تری بعد از اینکه نفت کشف شد گسترش پیدا کرد. در اینجا نکته مهم آن است که از امیدیه می توانیم تحت عنوان یک «شرکت شهر» یاد کنیم. این اصطلاحی است که شاید درجای دیگری مورد استفاده واقع نشده است.
-
دوگنبدان (گچساران)
گچساران یا به تعبیر اداری دوگنبدان سابقه آبادانی داشته است. درسال 1315 تاسیسات نفتی دراین شهر دایر شد. با ورود نفت، شهرنفتی و شهر غیرنفتی هردو توسعه پیدا کردند. زلزله وعدم امنیت طبیعی باعث شد که یک جابه جایی از گچساران به دوگنبدان اتفاق بیفتد. خانه های سازمانی به سبک انگلیسی، بیمارستان، استخر، سینما، کارخانه های نوشابه سازی و یخ سازی در این شهربه تدریج تاسیس شد. منازل شخصی درشهر نوبنیاد و درقسمت شهر جدید ساخته شدند. اگر روی نقشه نگاه کنید تنها آبادی های بسیار پراکنده و کوچکی قبل ازسال 1320 در این منطقه مشاهده می کنیم اما امروز شهردوگنبدان شهری است که درجنوب آن محدوده نفتی ودرشمال آن شهرغیر نفتی ومردمی و منازل خصوصی وجود دارد. درسال 1311 خورشیدی چاه شماره دو آن به نفت رسید. در این بخش تنهاواحدهای مسکونی کارگری ساخته شدند. چون قرار بود مدیران درمسجد سلیمان مستقر شوند. بافت شهری درکنار بافت روستایی شکل گرفت و این دو بافت با یکدیگر پیوند خوردند. واحدهای مسکونی در این شهر از متراژ کمتری برخوردار بودند زیرا مدیران در این شهر سکنی نداشتند.
-
لالی
در سال 1317 نفت درمنطقه لالی کشف شد. 10 سال بعد در این منطقه نفت استخراج شد. از سال 1316 تا سال 1345خورشیدی این منطقه یکی از مناطق صنعتی مهم کشور به شمار می رفت سپس به دلیل کاهش نفت به تدریج ابتدا شرکت نفت و در مراحل بعدی کارمندان و تاسیسات از آنجا منتقل شد. امروز دیگر محلی به نام شهر یا آبادی لالی نداریم. واحدهای اولیه مسکونی به صورت ویلایی بودند. عشایر ونیروی کار به تدریج درکنار شهر طراحی شده ساکن شدند. در این شهر نیز حاشیه نشینی ایجاد شد اما سال 1342 جمعیت به طور کلی تخلیه شد.
-
نفت سفید
آبادی بعدی، آبادی نفت سفید است. این آبادی کاملاًبا اکتشاف نفت شکل گرفت. همچنین با کاهش نفت وافول مخازن، زندگی اهالی آبادی هم تحت تاثیر قرار گرفت.امروز نیز این آبادی یکی از آبادی ها با مشکلات فراوان است.
-
دوگونه شهر و آبادی
در مناطق نفت خیز جنوب دوگونه شهر و آبادی در منطقه نفت خیز جنوب قابل مشاهده است: 1- شهرها و آبادی هایی که وجود داشته اند و بعدها در آن مناطق نفت کشف شده سپس توسعه یافته اند. 2- شهرهای نوبنیاد که دراین مطالعه اصطلاحاً نام آنها را «شرکت شهر» نامگذاری کرده ایم. شهرهایی که زندگی ومرگ شان دقیقاً وابسته به نفت بوده است. به این معنا که درهر کجا که استخراج نفت افزایش می یافت، آن مناطق نیز توسعه می یافتند و هر کجا که مخازن رو به افول می رفتند توسعه نیز درآن مناطق رو به افول می رفت. این معضلی است که امروزه گریبان مدیریت کشور ومدیران نفتی را گرفته است.
-
دو رویکرد در شهرسازی
دورویکرد درشهرسازی مناطق نفتی جنوب مشاهده می شود: 1-شهر کاملاً طبقاتی با تقسیم بندی شهر به شهر نفتی و شهر غیرنفتی 2- ایجاد شهر مبتنی بر شهر با همزیستی مسالمت آمیز. شهر نوع دوم بعد از ورود کنسرسیوم و شرکت های آمریکایی بیشتر مرسوم شد ولی بافت دوگانه شهر نفتی و شهر غیرنفتی کاملاً در شهر نفتی حاکم بود.
نظارت بر ساخت و ساز از همان ابتدا وجود داشته است. توجه کنید که در سال 1287 ما در ایران شهرداری یا بلدیه به معنای امروزی نداشته ایم و نظارت بر ساخت و ساز در شهرهای ما وجود نداشت. شهر طراحی شده قبل از اینکه در مناطق دیگر کشور رواج یابد در مناطق نفت خیز جنوب اجرا شد. از این زمان به بعد است که ما شهر کاملاً با نقشه و طرح قبلی، با محدوده های تعریف شده و با بافت تعریف شده داریم. اینها اصطلاحات تخصصی هستند که از سال های 1335 به بعد وارد ادبیات شهرسازی ما شده اند. در حالی که در همان اوایل قرن 14هجری این ادبیات را در مناطق نفت خیز جنوب می توانیم مشاهده کنیم.
نکته دیگر آن است که درکنار هرخط لوله نفتی که ایجاد می شد یک «راه لوله» (این اصطلاح از من است) به عنوان جاده و محل تردد ایجاد می شد وچون در دوره اولیه محافظت از این لوله ها به عهده عشایر بختیاری گذاشته شد به تدریج اسکان در حاشیه این راه لوله ها صورت گرفت. بنابراین به آن چیزی که می گوییم نظام یا سازمان فضایی جمعیت، سازمان فضایی به صورت خطی یعنی درهرجایی که این راه لوله ها وجود دارد و در کنار آنها آبادی ها به تدریج شکل گرفتند ولی امروزه فراموش کرده اند که چرا دراین فضاها ومناطق استقرار پیدا کرده اند.
دونوع شهرسازی دراین مناطق از جهت دیگری مشاهده می کنیم: 1- شهرسازی بابافت پیوسته 2- شهرسازی با بافت مستقل. این تقسیم بندی ناشی ازآن است که یا توسعه مستقل بوده یا پیوسته. دراهواز، دوگنبدان یا جاهایی که شهرهایی از قبل بوده اند توسعه با بافت قبلی صورت گرفته است ولی درشهرهای نوبنیاد معمولاً شهرها کاملاً مستقل از بافت قبلی هستند.
-
نفت و نظام استقرارجمعیت
نفت روی نظام استقرار جمعیت نیز تاثیرگذار بود.در این باره مثالی می زنم. اگر جمعیت شهر تهران 10 میلیون نفر است، شهر دوم ما باید یک دوم این جمعیت را دارا باشد ولی اگر این تناسب وجود نداشته باشد پدیده مایکروسفالی روی می دهد. به این معنا که سربزرگ شده ای روی یک بدن لاغر قرار می گیرد. درمنطقه نفت خیز جنوب یک مایکروسفالی کامل مشاهده می شود؛ جمعیت 200 تا 300 هزارنفری آبادان درمقابل آبادی هایی که کم جمعیت هستند. دراین میان مسجد سلیمان هم دارای همین وضعیت است.
یادآوری این نکته ضروری است که انگلیسی ها مصالح را از خارج وارد می کردند اما معماری را براساس معماری اقلیم و بوم منطقه انجام می دادند. برخی گفته اند که طرح ونقشه هم از خارج آمده است. من در این باره به نمونه ای تاکنون برنخورده ام. طراحی های صورت گرفته نمایانگر آن است که حتی ویلاها و منازل سازمانی ساخته شده با کمترین تاسیسات سرمایشی ساخته شده اند که به راحتی می توانند آن ویلاها را خنک کنند. دیوارها و پنجره ها دوجداره هستند. فضای سبز زیادی وجود دارد. همه اینها باعث می شود که معماری متناسب با اقلیم منطقه ساخته شود. از این رو پیلوت درمنازل مسکونی به هیچ وجه مشاهده نمی کنیم.
برخورد بازتر و تاجر مآبانه (درمقابل مالک مآبانه)در این زمان روی می دهد. انگلیسی ها ابتدا خود را مالک نفت می دانستند ولی با آمدن کنسرسیوم آن را به عنوان منفعت و تجارت مطرح کردند. چیزی که من می خواستم روی آن تاکید بکنم نکته ای است براین مبنی که خیلی ها معتقدند مدرنیته از طریق سفرهای خارجی ناصرالدین شاه و قاجاریه به اروپا و تاسیس دارالفنون وارد ایران شد. اما اگر این نظریه را بپذیریم می توانیم بگوییم حداقل درحوزه شهرسازی و معماری ایران، نفت و انگلیسی ها و ورود مصالح و طرح ونقشه خارجی باعث ورود مدرنیته به ایران دراین حوزه شد.
البته این سخن به این معنا نیست که مدرنیته کاملاًاز این طریق وارد ایران شده است بلکه به این معنی است که نفت در ورود مدرنیته به ایران دارای سهم مهمی است بسیاری از اتفاقات بعدی که در ایران حداقل درحوزه شهرسازی و معماری اتفاق افتاد متاثر از شهرسازی ومعماری مناطق نفت خیز جنوب و معماری انگلیسی بوده است.

نوشته شده در ساعت توسط منصور حافظی پور| |


:قالبساز: :بهاربیست:



در بی نهایت - تشریفات - گویا آی تی - تک تمپ - دوصفر هفت | مهم نیوز - گرافیک - وبلاگ