" برنامه ریزی شهری "

تعاریف مدیریت:

پارکر: مدیریت هنر انجام دادن کارها به وسیله دیگران است.

استونر: مدیریت فرایند، برنامه ریزی، سازماندهی، هدایت وکنترل کوشش های اعضاء سازمان و استفاده از تمام منابع سازمان برای دستیابی به هدف مطلوب سازمان با حداکثر کاراریی.

*مدیریت را امروزه علم اداره سازمان ها می نامند.

نظریه های مرتبط با مدیریت شهری:

مکتب شیکاگو:  

بنیانگذار این مکتب تامس است . به علت مشکلات شهر شیکاگو این مکتب به وجود آمد. مسئله فرهنگ و توزیع جمعیت در شهرها، رشد جمعیت در شهرها و اثراتی که این رشد بر ساخت شهرها باقی میگذارد از مسائل مورد بررسی این مکتب است.

نظریه ویرث:

                   دیدگاه جامعه شناختی دارد و معتقد است که علیرغم بزرگ شدن شهرها روابط اجتماعی انسان ها دارای گسست  است. به دلیل تحرک اجتماعی بالا در شهرها پیوند عاطفی رو به تزلزل است. زندگی شهری امروز نوعی بی تفاوتی است و این بی تفاوتی در حال گسترش است.

دیدگاه هاروی(مارکسیستی):

                 معتقد است سیستم سرمایه داری جهانی باعث رشد و گسترش شهرنشینی شده است و مسائل شهر جنبه جهانی دارند به گفته وی فضای فیزیکی شهرها دائما تجدید ساخت پیدا می کند.

نظریه حاکمیت شهری:

نظریه برایان مک لاین:

                  شهر را به عنوان یک سیستم باز در نظر می گیرد. سیستمی که نسبت به تغیرات رو به رشد از سازگاری بیشتری برخوردار می باشد و نسبت به مسائل آن پاسخگو می باشد.

نظریه رکس:

                    تاکید بر مسکن از ویژگی های این نظریه می باشد.

نظریه پال:

                 به نظر وی مدیران شهری هم سطح مدیران صنعتی هستند و در نتیجه یک نظام اجتماعی، فضایی است که منعکس کنده قدرت مدیران شهری است. همچنین رفتار مدیران شهری باعث انباشت ثروت برای عده ای که از امکانات شهری بیشتری برخوردارند منجرب می گردد و ستیز اجتماعی را در شهر دامن میزند.

شیوه های مدیریت:

مدیریت عمومی:

                   در این شیوه مدیر صرفا ماشین امضاء است و خلاقیت و نبوغ خاصی ندارد دستورات طبق مقررات اقدام می شود.

مدیریت حرفه ای:

                 در این شیوه عمدتا شخص گرا و حرفه گرا است. و به کارایی و اثر بخشی تاکید فراوان دارد و سیستم پاسخگو آینده است و انتصاب بر اساس لیاقت و کارایی ا ست .

شیوه های مدیریت شهری :

مدیریت شهری متمرکز:

                  مدیریت انضباطی و انتصابی بوده و در قالب ساختار قدرتمند متمرکزدرحیطه وظایف محوله به انجام کارمی پردازد ومشارکت شهروندان بسیار اندک است.

مدیریت شهری غیر متمرکز:

                      مبتنی بر ارای مستقیم مردم و اعضای شورای شهر که توسط مردم برگزیده می شوند می باشد.

مدیریت شهری مختلط:

                  هم از دخالت دولت وهم از نقش مردم استفاده می کند.

تاریخ مدیریت شهری در ایران:

          کشور ایران دارای یکی از قدیمی ترین تمدن های شهری در جهان است . شهرهایی مثل مرو، ری، نیشابور دارای شهرت جهانی هستند. عمدتا تا قبل از ورود اسلام به ایران ساخت قدرت سیاسی، ساختی اقتدار گرا و مبتی بر نظام کاستی بوده است. یکی از دلایل شکل گیر قدرت متمرکز در ایران در رشد شهرنشینی مسائل اقلیمی از جمله تقسیبم آب بوده است. اولین تشکیلات منظم اداری مالی را به داریوش اول نسبت می دهندکه سراسر سرزمین خود را به 20 ناحیه اداری تقسیم کرد و برای هر ناحیه یک فرمانده نظامی گمارد.

پس از حمله اسکندر به ایران و تاسیس سلسله سلوکیه تعداد زیادی شهر های جدید یا پلیس ساخته شد که اولین تجربه اداره شهر توسط شورا در ایران به این دوره برمیگردد.

*هردوت می گوید :

                 ملتی  از جهان یافت نمی شود که چنین آسان همانند پارسیان عادات خارجیان را تقلید کنندو هرگاه از وسایل رفاهی با خبر شوند فورا آن را می خرند.

در تحقیق که توسط 2 تن از محققان پژوهشکده اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس صورت پذیرفت تحول مدیریت شهری در ایران به 5 دوره تاریخی تقسیم کردند:

1)                   شیوه اداره امور شهرهای ایرانی تا قبل از دوران معاصر(1285)

2)                 تشکیل شهرداری در ایران 1285-1309

3)                 مدیریت شهری و شهرداری های ایران در دوره اول حکومت پهلوی 1328-1309

4)                  مدیریت شهری و شهرداری های ایران در دوره نهضت های ملی 1328-1332

5)                 مدیریت شهری و شهرداری های ایران در دوره مدرنیزاسیون 1332-1357

*البته یک دوره دیگر نیز می توان اضافه کرد: دوران پس از انقلاب اسلامی از سال 1357 به بعداست.که به دو دوره تقسیم می شود دوره اول انقلاب تا جنگ تحمیلی و دوره پس از جنگ و شروع اولین برنامه توسعه اقتصادی 1368

نظر برخی از دانشمندان با توجه به شرایط کشورها ، انواع شهرها را با توجه با اندازه  جمعیت آنها بیان     می کنیم:

1-                 بازار شهر: 10 - 5 هزار نفر جمعیت (عملکرد: دهستانی)

2-               روستا شهر: 25-10 هزار نفر جمعیت (عملکرد: بخش)

3-               شهر کوچک: 50-25 هزار نفر جمعیت ( عملکرد: شهرستان)

4-                شهر متوسط کوچک: 100-50 هزار نفر جمعیت (عملکرد: شهرستان)

5-               شهر متوسط: 250-100 هزار نفر جمعیت ( عملکرد: ناحیه ای)

6-               شهر بزرگ میانی: 500-250 هزار نفر جمعیت (عملکرد: استانی)

7-               شهر بزرگ: 1000-500 هزار نفر جمعیت (عملکرد: منطقه ای)

8-               کلان شهر(مترو پل): 2 /5-1 میلیون نفر جمعیت (عملکرد: کلان منطقه ای)

9-                کلان شهر(متروپل ملی): 2/5 میلیون نفر جمعیت و بیشتر (عملکرد: ملی)

مدیریت شهری ودستگاه های تاثیر گذار:

              در ایرا ن مدیریت شهری (شهرداری ) نهاد مستقلی نمی باشدو سازمان ها و دستگاه های مختلفی در آن اثر گذراند اگر بخواهیم این روند را به صورت واقع بینانه بیان نماییم می توان سه حوزه را به طور مشخص بیان نمود:

1-     حوزه ملی:

               برنامه های کلان و راهبردی به طور مشخص بر مدیریت شهری اثرگذراند که می تواندر غالب برنامه ریزی های ذیل نام برد:

الف:برنامه های توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی:

             بیش از 50 سال است این برنامه در کشوربه اجرا درمی آید. در حقیقت سند توسعه کشور است که در آن سیاست های اجرایی کشور در غالب بخش های مختلف از جمله بخش عمومی مشخص می گردد.

 ب: طرح کالبد ملی:

                 این طرح در قالب ابعاد ملی در دوران انقلاب اسلامی برای اولین بار هدایت رشد وتوسعه شهری در کشور با افق 25 ساله (1375-1400) به اجرا در آمد. هدف این طرح از رشد بی رویه شهرنشینی و شهرگرایی جلوگیری گردد.

ج: طرح آمایش سرزمین:

              این طرح در توسعه ملی به اجرا در می آید و هدف از آن رشد و توسعه فضایی در قالب وضعیتی متعادل در عرصه های اجتماعی – اقتصادی، فرهنگی و کالبدی و.. است. این طرح بیشتر از اینکه اجرایی باشد در حدکلیات است.

2-    حوزه منطقه ای:

الف : طرح منطقه ای:

                 این طرح ها در پهنه یک استان یا چند استان به اجرا در میایند. اولین تجربه برنامه اول عمران دشت مغان، ولی به صورت عینی تر در برنامه پنجم انقلاب با تفکیک کشور به یازده منطقه بعد اجرایی به خود گرفت.

ب: طرح جامع شهرستان:

               این طرح ها به دلیل رعایت مسائل بالا سری در شهرسازی کشور از سال 1363 در یک افق زمانی 10 ساله پدیدآمدند. این طرح برای شهر های مرکزی که بیش از 400000 نفر باشد تهیه می شود.

ج: طرح ریزی و مدیریت مجموعه شهری شهر های بزرگ وشهرهای اطراف آن

3-   حوزه محلی:

             در سطح محلی نیز طرح های جامع شهری (توسعه و عمران) هدایت کلی مدیریت شهری را بر عهده دارند.

طرح جامع شهر، طرحی بلند مدت که در آن نحوه استفاده از اراضی و منطقه بندی مربوط به حوزه های مسکونی، صنعتی، بازرگانی، اداری، کشاورزی و تاسیسات شهری و نیازمندی های عمومی شهر و اولویت های مربوط به آن تعیین می شود.

چالش های مدیریت شهری در ایران:

                 مدیریت شهری در ایران با چالش ها ومحدودیت های عمده ای روبرو است. این محدودیت ها از سویی با رشد جمعیت شهری و افزایش نرخ شهرنشینی وشهرگرایی همراه است و از سوی دیگر با ساختار سنتی نهاده های محلی روبرو است و هنوز آمادگی تحول ساختاری را در خود پیدا نکرده است. چالش های مدیریت شهری در ایران به چند دسته نقسیم می شوند:

1-کیفیت مدیریت شهری در ایران:

                   یک دیدگاه رایج در کشور در مورد مدیریت شهری، بحث واگذاری وظایف سازمان های خدمات رسانی در شهر به شهرداری است که با موضوع مدیریت واحد شهری مطرح می گردد.

2-مشکلات شهری:

               مشکلاتی مانند، ترافیک، آلودگی هوا، بیکاری، مسکن، حاشیه نشینی، امنیت، تراکم، شلوغی و ... برخورد با این مسائل و ارائه راه حل های اساسی نیاز به تجدید ساختار نظام مدیریت شهری در تمام سطوح دارد و بیشتر راه حل های ارائه شده بیشتر نقش مسکن را دارد تا راه حل واقعی.

*نظام تشکیلات شهرداری در ایران:

               شهرداری ها در ایران از ساختار قدیمی و ناکارا برخوردار هستند وعمدتا بر اساس نفوذ مدیر یا شخص شهردار اداره می گردند. اکثر اصول قانونی اداره شهرها  بر اساس قانون شهرداری ها مصوب 1344 است.

3-تامین درآمد پایدار برای شهر:

                یکی از دغدغه های مدیران شهری در ایران پیوسته تامین منابع درآمدی برای شهرداری ها بوده است و این وضعیت از ابتدای برنامه اول توسعه 1368 و با اجرای سیاست های تعدیل وکم رنگ شدن نقش دولت در دادن تخصیص اعتبار به شهرداری ها پر رنگ می شود. امروزه نزدیک به 85 درصد از درآمد شهرداری ها از فروش تراکم و عوارض صدور پروانه ساختمانی حاصل می شود.

منابع درآمدی شهرداری ها به دوبخش قابل  تقسیم است:

  الف: درآمد های مستمر:

                    (درآمد پایدار شهری) نوسازی ، عوارض اتومبیل و عوارض کالا و خدمات

   ب: درآمد های خاص:

                   به دلیل شرایط خاص قابل وصول بوده و محقق می گردد فروش تراکم ، مازاد ساختمانی

4-مدیریت شهری واحد یا اجرای ماده 136 :

               برنامه سوم ماده 136 در مورد واگذاری تصدی های مربوط به دستگاه های اجرایی مرتبط با مدیریت شهری به شهرداری ها وضع میگردد . ماده 136 به دولت اجازه می دهد با توجه به توانایی های شهرداری ها آن از گروه از تصدی هایی مربوط به دستگاه اجرایی را در رابطه با مدیریت شهری را که ضروری تشخیص می دهد بر اساس پیشنهاد مشترک وزارت کشور و سازمان امور اداری استخدامی کشور، همراه با منابع تامین اعتیار ذی ربط به شهردار ی ها واگذار نماید.

5-فرایند مدیریت شهری در دوره های اخیر:

               بحث فرایند مدیریت شهری در دوران مورد بررسی باتوجه به ساختار اقصادی و سیاسی کشور از یکسو و مشکلات شهری از سوی دیگر از اهمیت زیادی برخوردار است.

قانون اول برنامه توسعه در بخش عمران شهری اهداف را به صورت ذیل دسته بندی نمود:

-  ایجاد تعادل در جمعیت کشور

-  تمرکز زدایی از تهران و جلوگیری از رشد شهرهای بزرگ

- تامین توسعه موزون و متناسب مراکز جمعیتی یا اولویت در بازسازی مناطق خسارت دیده از جنگ

- بهبود اداره امور شهر  و بالا بردن توان فنی و مالی و اجرایی شهرداری ها وسوق دادن آنها به سمت خود کفایی

مقایسه سیستم مدیریت شهری در ایران وکشسور های توسعه یافته:

نتیجه گیری:

              مدیریت شهری فرایندی چند سویه و راهبردی است که می تواند از میزان مسائل ومشکلات شهری بکاهد، مدیریت شهری امروزه با رفاه تمام شهروندان در ارتباط است و می بایست بستر لازم برای تامین مسکن مناسب، آب سالم، بهداشت شهری، آموزش و اشتغال و ... را برای شهروندان را مهیا سازد. از آنجا که شهرداری نهادی مدنی و عمومی است و مسئولیت اداره شهر و مدیریت شهر ا با آن است مدیریت شهر به نوعی تجلی حاکمیت محلی است این نوع حکومت می تواند از نوعی نظام مطلوب شهری باشد.

*بنابراین ویژگی های ذیل رامی توان به عنوان معیارهای نظام مطلوب مدیریت شهری در نظر گرفت:

- مشارکت در سطوح مختلف از تصمیم سازی تا تصمیم گیری

- پاسخگو بودن به خود سازمان ومردم

- خلاقیت و نوآوری در اداره شهر

- بکارگیری راهبردهای هدایتی در جهت کاهش نابرابری های اجتماعی و اقتصادی در شهر

- نظام شورایی در مدیریت شهری بویژه در تصمیم گیری های کلان

- ارائه نظام واحد مدیریت شهری و حذف دستگاه های تصمیم گیرنده و موازی در شهر

- بهبود شیوه های مناسب اداری در جهت افزایش کاراریی

- متعادل ساختن نظام هزینه و درآمد در شهرداری

- استفاده بیشتر از نیروهای متخصص در شهری

- تصویب نظام شوراهای محله یاری

- روشن ساختن سیاست شهری و تقویت دموکراسی ونهادینه سازی آن در شهر

- بهبود شرایط کار  وزندگی برای ساکنان شهر

- بستری مناسب برای تشویق توسعه اجتماعی و اقتصادی در شهر

- شفاف سازی نظام درآمد، هزینه شهر و تفاوت های هزینه در مناطق مختلف شهر

- به روز کردن قوانین شهری و ضرورت اجرای آن توسط مردم

- تاکید بر درآمد های پایدار برای شهر

- حذف تدریجی بورس بازی زمین و مسکن شهری

- برنامه های حمایتی برای گروه های آسیب پذیر در شهر

- ضرورت وحفظ بافت های با ارزش

منبع :

1-دکتر غلامرضا لطیفی (1387 ) ، مدیریت شهری،انتشارات موسسه فرهنگی ، اطلاع رسانی ومطبوعاتی

2- اسماعیل شیعه ، 1367 ، مقدمه ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران

3-عنایت ا.. رضایی ، 1367 ، شهر های ایران در دوره پارتیان و ساسانیان