تشريح عملكرد صنعت نفت در سال 87
بدون شك تاسيس اوپك گازي و تصويب اساسنامه اي ايراني براي 70 درصد دارندگان ذخاير گاز طبيعي دنيا مهم ترين دستاورد صنعت نفت در سال 87 است.به‌ طوري‌كه پس از برگزاري نشست‌هاي مختلف اين مجمع كه از سال 2001 و با پيشنهاد ايران تشكيل شده بود، سرانجام اساسنامه آن در مسكو به تصويب اعضا رسيد و مجمع كشورهاي صادركننده گاز متولد شد كه باتوجه به اهميت نقش گاز طبيعي در سال‌هاي آينده و نقش كليدي ايران در اين بازار، گام بزرگي جهت ساماندهي بازار گاز جهاني محسوب مي‌شود.

همچنين در بخش بين‌الملل و گاز، تشكيل تروئيكاي گازي شامل كشورهاي ايران، روسيه و قطر كه با مذاكرات موثر ايران سرانجام به نتيجه رسيد، فعاليت قدرتمندي در توسعه روابط خارجي ايران به ويژه در بخش گاز بوده كه علاوه بر قدرتمندتر كردن نقش ايران در بازار جهاني اين حامل انرژي به عنوان دومين دارنده ذخاير گازي جهان، مي‌تواند كمك بزرگي به تعيين استراتژي‌ها و برنامه‌ريزي‌هاي بلندمدت جهت نظم‌دهي به اين بازار كند.

اژدهاي زرد شريك جديد نفت ايران

ديپلماسي فعال مديران نفتي در يك سال گذشته تنها به بخش گاز ختم نمي‌شود و نگاهي به روند حضور شركت‌ها و سرمايه‌گذاران خارجي در پروژه‌هاي نفتي و به ويژه تفاهم نامه‌ها و قراردادهاي صادرات گاز نشان مي‌دهد فعاليت در همه بخش‌هاي بين‌الملل جدي بوده است، به طوري‌كه طي تنها دو سال حدود 61 ميليارد قرارداد نفتي با مشاركت شركت‌هاي خارجي به امضا رسيده است، كه مي‌توان به قرارداد طرح توسعه ميدان گازي پارس شمالي به ارزش حدود 15 ميليارد دلار با شركت سينوك چين، قرارداد توسعه ميدان‌هاي گلشن و فردوسي به ارزش 10 تا 12 ميليارد دلار با شركت SKS مالزي و قرارداد توسعه ميدان آزادگان شمالي به ارزش دو ميليارد دلار با شركت CNPC چين اشاره كرد. در اين بين پررنگ‌تر شدن حضور شركت‌هاي شرقي و به ويژه شركت هاي چيني به عنوان اژدهاي زرد آسيايي ها در اجراي پروژه‌هاي اكتشافي و توسعه‌اي صنعت نفت و گاز كشور نشان مي‌دهد تدبير مسوولان اين صنعت در كمرنگ كردن فشارهاي سياسي كه تعلل خارجي‌ها را در تصميم‌گيري نهايي مذاكرات قراردادي موجب شده بود، موثر بوده است.

از سوي ديگر در پي مذاكرات اوليه با شركت‌هاي مختلف غربي و آسيايي جهت صدور گاز به صورت گاز خشك يا مايع شده با توجه به نقش محوري ايران در تامين گاز دنيا طي سال‌هاي آينده منجر به امضاي قراردادهاي بزرگي مانند قرارداد صادرات گاز به سوييس يا توافقنامه صادرات گاز به عمان شد. البته در اين زمينه مذاكرات گسترده با كشورهايي مانند آلمان، ايتاليا، اتريش، امارات، كويت، بحرين، پاكستان، هند و چين در مراحل مختلف ادامه دارد.

ايران قهرمان اوپكي ها
 
از ديگر اقدامات چشمگير وزارت نفت طي يك سال گذشته پررنگ‌تر شدن نقش ايران در تصميم‌گيري‌هاي سازمان كشورهاي صادركننده نفت (اوپك) به ويژه در بازار پرنوسان امسال بوده است. به گونه‌اي كه البدري، دبيركل اوپك طي دو حضور خود در ايران (ماه‌هاي فروردين و دي) براهميت حضور، نقش و نظرات ايران به عنوان دومين توليدكننده نفت اوپك تاكيد كرده است. از سوي ديگر ايران در كنار ونزوئلا و اكودر در يك سال گذشته نقش غير قابل انكاري در تصميم سازي هاي اوپك داشته كه كاهش بي سابقه 2/4 ميليون بشكه اي اين سازمان در زير تيغ فشار غربي ها مويد اين واقعيت است. طوري كه برخي از تحليگران بازارهاي نفت از ايران به عنوان منجي و قهرمان ياد كرده اند.

سبك سازي نفت سنگين ايران در شرق آسيا

البته فعاليت‌هاي بين‌الملل به بخش‌هاي نفت و گاز بسنده نمي‌شود و حضور در پروژه‌هاي پالايشگاهي جديد برون‌مرزي مانند مالزي، اندونزي، سنگاپور و سوريه گواهي بر اين موضوع است. ايران با سهم 30 درصدي در طرح ساخت پالايشگاه مالزي با ظرفيت 250 هزار بشكه در روز كه ميزان سرمايه‌گذاري آن حدود چهار ميليارد دلار محاسبه شده است، خوراك مخلوط نفت خام سنگين و فوق سنگين اين پالايشگاه را كه در استان شمالي Kedah مالزي ساخته خواهد شد، تامين مي‌كند. همچنين سهم 40 درصدي ايران در طرح ساخت پالايشگاه نفت در اندونزي كه مجموع سرمايه‌گذاري آن حدود شش ميليارد دلار پيش‌بيني شده است و تامين يكصد هزار بشكه نفت خام فوق سنگين و 50 هزار تن نفت خام سنگين آن توسط ايران از ديگر طرح‌هاي خارجي با مشاركت ايران محسوب مي‌شود. در اين زمينه طرح ساخت پالايشگاه سوريه با سرمايه‌گذاري مشترك و تامين نفت خام سنگين ايران، ونزوئلا و سوريه با ظرفيت140 هزار بشكه گواه ديگري بر اين موضوع است كه سهم ايران در اين پالايشگاه 26 درصد اعلام شده است.

گذشته از فعاليت‌هاي بخش بين‌الملل، روند اجرايي پروژه‌ها از اكتشاف و توليد نفت و گاز تا توسعه خطوط انتقال، افزايش ظرفيت‌هاي توزيع حامل‌هاي انرژي در سطح كشور، توسعه بخش‌هاي بالادستي و نيز پايين‌دستي مانند پالايشگاه‌هاي نفتي و گازي و واحدهاي پتروشيمي و مثبت شدن تراز گاز پس از حدود 14 سال از ديگر عواملي است كه نشان مي‌دهد وزارت نفت از جمله سازمان‌هاي تخصصي موفق در سال فناوري و شكوفايي بوده كه توانسته بر فشارهاي بين‌المللي و به ويژه تحريم كالاها و اقلام تا حد زيادي غلبه كند.

انديمشك به فهرست شهرهاي نفتي پيوست

اما جلوافتادگي ايران در صنعت نفت در سال 1387 هم تنها به بخش هاي پايين دستي نفت و گاز محدود نشد و در 365 روز گذشته با كشف چهار ميدان جديد نفت و گاز كارنامه درخشاني در بخش اكتشاف بر جاي گذاشته شد.

به طوري كه در سالي كه به نام شكوفايي و نوآوري نام گذاري شده است، ميدان‌هاي نفتي عسلويه شرقي، بالارود انديمشك، اروند و مخزن نفتي در ميدان جفير كشف شدند. ميدان عسلويه شرقي در ارتفاعات شمال غرب بندر عسلويه و بين دو ميدان گازي تابناك و عسلويه غربي واقع شده و درجه سبكي (API) نفت كشف شده آن حدود 40 است. عمق حفاري در اين ميدان تا 2560 متر و ذخيره در جاي آن 525 ميليون بشكه بوده است. تا كنون لايه‌هاي مخزني كنگان و دالان در نواحي و ميادين مجاور مانند ميدان تابناك، هما و شانول داراي گاز بوده و اين اولين‌بار است كه در اين لايه، نفت سفيد كشف شده است. همچنين طاقديس بالارود در محدوده ميدان نفتي لب سفيد و قلعه انار است كه براساس مطالعات كامل اكتشافي و حفر چاه تا عمق 3737 متر در دو لايه مخزني آسماري و سروك به نفت با درجه API حدود 33 رسيد. ميزان ذخيره درجاي مورد انتظار اين دو لايه يك تريليون و 580 ميليارد فوت مكعب برآورد شده كه به طور متوسط توان توليد نفت آن روزانه 32 هزار بشكه و تعداد چاه‌هاي توسعه مورد نياز 16 حلقه پيش‌بيني شده است.

از طرف ديگر ميدان اروند در حاشيه خليج‌فارس و 50 كيلومتري جنوب آبادان قراردارد كه با حفاري چاه تا عمق 4408 متر در لايه فهليان نفت با درجه API حدود 45 و به ميزان 485 ميليون بشكه نفت درجا كشف شد كه براساس مطالعات كنوني احتمال توليد روزانه 10 هزار بشكه نفت از اين ميدان وجود دارد.

در نهايت مخزن نفتي در ميدان جفير نيز با حفر چاه تا عمق 4700 متر به ميزان 750 ميليون بشكه نفت درجا كشف شد كه ميزان نفت توليدي روزانه 30 هزار بشكه برآورد شده است.
البته اكتشاف مخازن گاز نيز در سال 87 مورد توجه بوده است به گونه‌اي كه دومخزن گازي در كپه‌داغ در شمال شرق كشور در نتيجه عمليات لرزه‌نگاري دو و سه‌بعدي كشف شد.

اوپك، ترمز دستي افزايش توليد نفت ايران

در پي فعاليت‌هاي جاري توليد نفت، افت طبيعي فشار بيشتر مخازن به دليل حضور در نيمه دوم عمر يكي از مسايل هميشگي موجود است كه به طور متوسط موجب كاهش توليد سالانه 350 هزار بشكه نفت خام مي‌شود.

از جمله اقدامات قابل توجه شركت ملي نفت طي 12 ماه گذشته جبران كاهش طبيعي توليد با بهره‌گيري از روش‌ها و تكنولوژي‌هاي مدرن توليد، تزريق آب و گاز به ميادين توليدي و اجراي برنامه‌هاي توسعه‌اي بوده است. اگرچه در اين زمينه طرح‌هاي توليد زود هنگام نفت از مياديني كه توسعه كلي آنها و تهيه برنامه جامع توسعه (MDF) امري زمان بر تلقي مي‌شود، يكي ديگر از راهكارهاي كوتاه مدت، افزايش توليد نفت كشور بوده است.

براي نمونه ميدان نفتي آزادگان از جمله ميدان‌هاي بزرگي است كه تهيه طرح جامع و امضاي قرارداد توسعه آن به دليل گستردگي كار، زمان طولاني طي كرده و البته هنوز نهايي نشده است ولي با اجراي برنامه توليد زود هنگام كه از سال گذشته شروع شد و در ابتداي امسال به روزانه 20 هزار بشكه رسيد، توليد از اين ميدان عملياتي شد كه طي سال 1387 برنامه توسعه و افزايش حجم توليد آن به روزانه 50 هزار بشكه نهايي شده است.

همچنين ميدان هنگام از ديگر ميادين مشترك كشور در آب هاي نيلگون خليج پارس است كه در راستاي اولويت‌دهي به توليد از ميادين مشترك، طرح توليدزودهنگام اين ميدان نفتي براي توليد روزانه 16 هزار بشكه تا پايان امسال برنامه‌ريزي شده است. فعاليت توسعه‌اي توليد از ميدان دارخوين كه در فاز اول در سال گذشته به روزانه 50 هزار بشكه رسيده بود با تكميل توسعه در فاز دوم تا پايان امسال به روزانه 160 هزار بشكه خواهد رسيد. در اين خصوص طرح بهينه‌سازي، نوسازي و افزايش توليد ميدان بهرگانسر نيز به عنوان يكي از ميادين حوزه فلات قاره امسال عملياتي شد به طوري‌كه با هدف افزايش توليد و كيفي‌سازي تجهيزات سكوهاي اين ميدان كه جزو قديمي‌ترين سكوهاي نفتي دريايي ايران بود، بازسازي شد و توليد آن از 60 به 80 هزار بشكه در روز رسيده است.

در مجموع فعاليت‌هاي افزايش توليد نفت در سال 1387 نشان مي‌دهد اين شركت علاوه بر جبران كاهش طبيعي 350 هزار بشكه‌اي توليد نفت كشور، موفق به افزايش 140 هزار بشكه‌اي حجم توليد شده است به طوري‌كه ظرفيت توليد نفت امروزي كشور به بيش از 3/4 ميليون بشكه رسيده است، اگرچه به دليل نوسانات قيمت نفت و روند كاهشي آن طي ماه‌هاي گذشته و به دنبال تصميم‌گيري اوپك مبني بر كاهش سقف توليد اعضا، امسال در مجموع حدود 500 بشكه در روز توليد خود را كاهش داده‌ايم.

گاز پس از 14 سال مثبت شد

از ديگر فعاليت‌هاي خلاقانه و فعالانه در زمينه افزايش توليد گاز كشور در سالي كه در آن قرار داريم، اجراي طرح افزايش توليد 25 ميليون مترمكعبي گاز از مخازن موجود در حوزه نفت مناطق مركزي با حفر 17 حلقه چاه‌ جديد و صرف هزينه‌اي جزيي و همچنين توليدي كردن پنج فاز 6 تا 10 پارس جنوبي بوده است.

در نتيجه اين فعاليت‌ها، ظرفيت توليد روزانه گاز به مرز 600 ميليون مترمكعب رسيده و با وجود سابقه 14 ساله كسري گاز در زمستان و قطع گاز برخي منازل، صنايع و نيروگاه‌ها در اوج سرما، زمستان امسال نه تنها هيچ‌گونه افت فشار يا قطعي گاز در كشور به وجود نيامد بلكه اعمال محدوديت گازرساني به صنايع و نيروگاه‌ها نيز اتفاق نيفتاد.

اين در حالي است كه هم‌اكنون بيش از سي هزار كيلومتر خط لوله فشار قوي و 158 هزار كيلومتر شبكه توزيع گاز شهري به عنوان شريان حياتي انتقال گاز كشور، گازرساني به بيش از 700 شهر و هفت هزار روستا را در سراسر كشور بر عهده دارند. در سال جاري طرح‌هاي مهمي مانند خط لوله ششم سراسري، بخشي از خط استراتژيك شمال- شمال‌شرق، فازهاي 6 تا 8 پارس جنوبي و پالايشگاه فازهاي 9 و 10 به بهره‌برداري رسيده يا مي‌رسند.

"ستاره" پيش رو در بين هفت خواهران پالايشي

در بخش پالايش و پخش فرآورده‌هاي نفتي، تداوم اجراي برنامه‌هاي توسعه و بهينه‌سازي پالايشگاه‌هاي موجود مانند پيشرفت قابل ملاحظه در طرح‌هاي افزايش توليد بنزين پالايشگاه تهران و افزايش ظرفيت به 11 هزار بشكه در روز، افزايش توليد بنزين پالايشگاه اصفهان و افزايش ظرفيت به 25 هزار بشكه در روز، توسعه فرآيند و بهينه‌سازي پالايشگاه اصفهان جهت افزايش توليد بنزين به 53 هزار بشكه در روز، احداث مجمع كت كراكر پالايشگاه آبادان و افزايش ظرفيت توليد بنزين به 37 هزار بشكه در روز، افزايش توليد بنزين پالايشگاه بندرعباس جهت رسيدن به توليد روزانه 27 هزار بشكه در روز و افزايش توليد بنزين پالايشگاه تبريز با هدف افزايش ظرفيت تا 4500 بشكه در روز از جمله اين طرح‌هاست كه به تبديل ايران به صادركننده فرآورده‌هاي نفتي در سال 1391 و به ويژه فرآورده استراتژيك بنزين منجر مي‌شود علاوه بر مذاكرات مختلف با شركت‌هاي خارجي براي حضور و سرمايه‌گذاري در هفت خواهران پالايشي ايران يعني پالايشگاه‌هاي ستاره خليج‌فارس، هرمز، كاسپين، خوزستان، پارس، آناهيتا و شهريار كه مراحل مختلف مهندسي و طراحي را گذرانده‌اند، كلنگ‌زني نخستين پالايشگاه بخش خصوصي در شهرستان ميمه اصفهان در سال 1387از جمله موفقيت‌هاي حوزه پالايشي داخل كشور محسوب مي‌شود. اما در بين هفت خواهران پالايشي بر اساس اعلام مسئولان نفت، ساخت پالايشگاه ستاره خليج فارس در الويت نخست ساخت گنجانده شده و با به توليد رسيدن اين واحد كشور از واردات بنزين خودكفا خواهد شد.

انقلاب پمپ بنزين سازي در سال شكوفايي

پس از اجراي طرح سهميه‌بندي بنزين در سال 1386 كه منجر به كاهش حجم سوخت‌گيري و افزايش دفعات آن شد، استفاده از كارت جهت دريافت سوخت و نيز كم بودن تعداد جايگاه‌هاي بنزين، افزايش تعداد خودروها و ديگر مسايل مربوط به آن‌همه دلايلي بر افزايش زمان سوخت‌گيري در سال 1387 بودند به طوري‌كه متوسط زمان انتظار سوخت‌گيري در ابتداي سال به حدود 15 تا 20 دقيقه يا بيشتر هم رسيده بود. در عين حال نبود زمين كافي و گران بودن قيمت آن در كلان‌شهرها به ويژه تهران از مهم‌ترين موانع افزايش تعداد جايگاه محسوب مي‌شد كه در اين رابطه با اتخاذ تدابير ويژه‌اي مانند افزايش تعداد نازل‌ها به ميزان 620 نازل در جايگاه‌هاي سطح شهر تهران كه معادل ساخت 40 جايگاه جديد بود، استقرار 31 جايگاه سيار، ساخت و نصب تعداد جايگاه‌هاي كوچك و سريع‌النصب در اقصا نقاط شهر تهران و افزايش سطح مسقف جايگاه‌هاي بزرگ و عمومي كنوني از جمله اين راهكارها بود كه منجر به كوتاه شدن صفوف و كاهش زمان سوخت‌گيري تا سه دقيقه شد به طوري‌كه هم‌اكنون تعداد جايگاه‌هاي بنزين در سراسر كشور به 2560 باب افزايش يافته است.

در اين راستا، رويكرد دولت مبني برگازسوز شدن خودروها با هدف رعايت مسايل زيست محيطي و كنترل مصرف فرآورده استراتژيك بنزين و عدم تناسب خودروهاي گازسوز شده با سرعت ساخت جايگاه‌هاي CNG به دليل كمبود تجهيزات و زمين در شهرهاي بزرگ به ويژه تهران از ديگر مسايل مطرح در سال‌جاري بود كه صف‌هاي بسيار طولاني را در جايگاه‌هاي عرضه گاز طبيعي فشرده ايجاد كرده است. البته در اين بخش نيز با تلاش‌ها و برنامه‌ريزي‌هاي جدي انجام شده، هم‌اكنون تعداد جايگاه‌هاي دومنظوره CNG به 350 باب و جايگاه‌هاي تك‌منظوره CNG حدود 500 باب است كه با وجود عدم رفع كامل مشكل اما تاحدودي صف‌هاي طولاني را تعديل كرده است.

ژرفاي خزر در انتظار مته هاي البرز

از ديگر موفقيت‌هاي قابل ملاحظه صنعت نفت در سال 1387 آغاز فعاليت سكوي حفاري نيمه شناور ايران البرز است كه با وجود تاخيرهاي طولاني‌مدت سرانجام در روزهاي مياني اسفندماه اين سكو كه ارزشي بيش از 350 ميليون دلار دارد براي حفاري و اكتشاف در درياي خزر از حوضچه‌اي در نزديكي ساحل كه ساخته و آزمايش‌هاي اوليه روي آن انجام شده بود، جدا و به فاصله 15 كيلومتري ساحل در آب‌هاي كم عمق منتقل شد تا پس از تست‌هاي لازم و همچنين حضور سازندگان خارجي برخي قطعات و تحويل آنها عملا سكو كار حفاري را در خزر آغاز كند.

گاز رايگان و شيرين براي پايتخت نشينان نفت
 
يكي از طرح هاي ويژه صد سالگي صنعت نفت كه با حضور سكاندار صنعت نفت در زادگان نفت ايران به بهره برداري رسيد، افتتاح پالايشگاه گاز مسجد سليمان بود. غلام حسين نوذري كه براي افتتاح اين پالايشگاه يك ميليون متر مكعبي به مسجد سليمان سفر كرده بود، در بين مسجدسليماني ها از گازرساني رايگان به مسجد سليماني ها خبر داد و گفت: همه مردم ايران بايد از گاز شيرين برخوردار شوند. در اين رابطه هم در روزهاي پاياني سال با تكميل فاز اول خط هفتم سراسري امكان گازرساني به مردم مرزنشينان سيستاني و بلوچستاني فراهم شد، ضمن آنكه پيش از اين نيز شريان گاز هاي پارس جنوبي در بوشهر و هرمزگان جريان پيدا كرده بود.

"جم" نگين انگشتر صنعت پتروشيمي

توسعه پايدار، اشتغال و ايجاد ارزش افزوده مهم ترين اهداف ساخت و توسعه صنايع پتروشيمي در كشور است. در اين رابطه در سال جاري هم گام هاي بلندي براي رشد اين صنعت پول ساز كشور برداشته شد. افتتاح فاز اول پتروشيمي كارون، توسعه پتروشيمي فجر، فرساشيمي، اوره و آمونياك كرمانشاه، فاز اول بندر پتروشيمي پارس، بزرگ ترين الفين دنيا(جم) مهم ترين طرح هايي بود در سال شكوفايي به طور رسمي به ليست پتروشيمي هاي كشور پيوست. علاوه بر اين در سال 87 ساخت طرح هاي همچون آريا ساسول، مهر، اتيل بنزن پتروشيمي پارس، اروند و مرواريد به پايان رسيد كه پيش بيني مي شود در سال آينده به توليد تجاري برسند. همچنين در سال 1387 مجموع درآمدهاي صنعت پتروشيمي به حدود 12 ميليارد دلار رسيد كه چنانچه قيمت نفت ياري مي كرد شايد اين رقم از مرز 15 ميليارد دلار هم متجاوز مي شد.

سقوط آزاد طلاي سياه دغدغه نفتي ها در سال 88
در مجموع در سال 87 كارنامه وزارت نفت طلايي تر خواهد بود، اما كاهش بهاي جهاني نفت خام و سقوط آن به سطوح 49 دلار تاحدودي برنامه هاي توسعه اي اين صنعت را تحت شعاع قرار خواهد داد. هرچند در ان رابطه مسئولان اعلام كرده اند كه با راهكارهاي مختلفي سعسي در كاهش زيسك درآمدهاي نفتي خود را دارند. استفاده بيشتر از توان پيمانكاران، سازندگان و مشاوران ايراني، حراج دارايي هاي مازاد، فروش اوراق قرضه و حمايت هاي نمايندگان خانه ملت از محوري ترين اميدهاي نفتي ها در سال آينده خواهد بود.

منبع: موج