" برنامه ریزی شهری "

استادراهنما:
خانم دکتر کرکه آبادی

دانشجویان
سلیمه دادویی نژاد ـ مریم اعزّی

رشته: جغرافیا و برنامه ریزی شهری

آذر 1389

شهرهای جدید، اجتماع های برنامه ریزی شده ای هستند که در پاسخ به اهداف از پیش تعیین شده ایجاد می شوند. شهرجدید اجتماعی خود اتکا با جمعیت ومساحت مشخص، فاصله ای معین از مادر شهر، برنامه ریزی از پیش تعیین شده، اهداف معین و همچنین برخوردار از تمام تسهیلات لازم برای ایجاد یک محیط مستقل است (( ,MILTON Keynes partnership 1979 شهرهای جدید عمدتاً برای تمرکز زدایی کالبدی، اقتصادی، اجتماعی در ناحیه شهری شهرهای بزرگ طراحی می شوند این شهرها نقش جذب سرریز جمعیتی، ساماندهی فضایی مادرشهر و ناحیه شهری، بهبود وضعیت محیط کار وزندگی سالم اجتماعی را برعهده دارند. ایجاد شهرهای جدید در دوران پس از انقلاب صنعتی به مثابه گذار از جامعه سنتی به سوی جامعه صنعتی به حساب می آید دردوران گسترش صنعت، ایجاد شهرهای جدید، زمینه ای در حل مشکلات شاغلان بخش صنعت محسوب می شد از همین روی همراه با ایجاد واحدهای صنعتی درشهرهای موجود، ایجاد شهرهای جدید در کنار این شهرها راه حلی برای حل مسائل مربوط به اسکان جمعیت به شمار می آمد. درطول دو قرن اخیر بیشتر شهرها در کنار منابع معدنی و واحدهای صنعتی بزرگ مقیاس ایجاد می شدند تا از این طریق قطب رشدی به منظور تحقق سیاست های توسعه منطقه ای نیز به حساب آیند. در پی این امر، این شهرها به منظور رفاه جمعیت ساکن درخود عملکردی مرتبط با نیازهای روزمره نیز داشته اند.
طرح ایجاد شهرهای جدید دارای سابقه طولانی است درطول قرن بیستم، اتحاد جماهیر شوروی سابق در ایجاد شهرهای جدید صنعتی و بریتانیا درایجاد شهرهای مسکونی پیشرو محسوب می شدند این امر در دوران پس از جنگ جهانی دوم، علاوه برشوروی سابق وبریتانیا درایالات متحده آمریکا، فرانسه و اروپای شرقی گسترش داشته و ایجاد شهرهای جدید درآنها رو به فزونی بوده است درقرن بیستم، کشور انگلستان از جمله اولین کشورهایی است که ایجاد شهرهای جدید را تحت مطالعه و اجرا قرارداد "سرکریستوفررن" و "جان آلین" افرادی بودند که طبق مراحل برنامه ریزی شده، اولین اقدام ها را درزمینه احداث شهرهای انجام دادند. این دونفر برای بازسازی شهرلندن پس از آتش سوری بزرگ آن درسال 1666 تلاش و کمک بسیاری کردند یکی از معروفترین شهرهایی که در آواخر قرن 18 طبق طرحهای مجموعه ای مستقل ساخته شده شهر واشنگتن دی سی پایتخت ایالات متحده آمریکا بود بسیاری از شهرهای جدید در زمان پذیرفته شدن طرح تاسیس شهرهای جدید پس از جنگ در بریتانیا ساخته شده اند. شهرها یی ماندد ""ریشلو" و"رن " درقرن هفدهم و هجدهم در فرانسه و شهر "دهلی نو" پس از جنگ جهانی اول درهندوستان ازآن جمله اند. (ترنر،1383).
در اوایل قرن بیستم (1898 میلادی) نظریه باغ شهرها توسط "اینزرهاورد" در انگلستان و با الهام از نظریات قبل از خود ارایه گردید این نظریه نقطه عطفی در شهرسازی معاصر و در اصل تقدم شهرسازی بر شهرنشینی محسوب گردید بعدها از این تئوری بربستر تحولات فکری و اجتماعی قرن بیستم، نظریه شهرک های اقماری،حومه های شهری، واحدهای همسایگی و بالاخره شهرهای جدید پا به عرصه وجود گذاشت (شوای 1378؛273 ). این نظریه به سرعت در اقصی نقاط جهان اعم از دنیای توسعه یافته صنعتی ، سوسیالیستی سابق وجهان سوم انتشار یافت وشهرسازی مبتنی بر طرح و برنامه ریزی قبل ازاسکان را عملی ساخت. نظریه هاوارد، برساماندهی فضای شهرهای بزرگ پراکنش صنعت و جمعیت، ارایه مسکن، اسکان شاغلین بخصوص بخش صنعت حد متناسب جمعیت و مساحت اشتغال و خودکفایی مبتنی بوده است ( شوای 1378؛275).
متعاقب نظریه هاورود، شرکت عمران باغ شهر و سپس شرکت های عمران شهرهای جدید در انگلستان جهت ساخت و سازشهر جدید به وجود آمدند اما در عرصه نظریان متعاقب و یا موازی با جهت فکری هاورد نظریات متعدد دیگری همانند نظریه شهر صنعتی تونی گارنیه ( 1917 م) نظریه پل ولف (1919م) نظریه ریمون آلوین (1922.م) نظریه لوکوربوزیه به عنوان طراح مدرنیسم و غیره به وجود آمدند ( رفیع زاده 1374،467) دراین بین بیشترین توجه به شهرهای جدید به وسیله دولت انگلستان وبه دلیل خسارات های زیاد ناشی از جنگ جهانی دوم در این کشور به وجود آمد براین مبنا کمیسیون های مختلف توسط سرمنتگیوبارلو ولردرایت ایجاد شد که سرانجام چارچوب نظری شهرهای جدید و سپس احداث آنها برای حل مشکلات شهری انگلستان و برمبنای سیاست عدم تمرکز درفضای شهری را به شرح زیر مطرح و عملی ساخت.
1-      اجتماعی خودپایدار به مثابه اجتماعی خود اتکا ومتعادل (دارای مراکز اشتغال اولیه)
2-      فاصله 40تا 50 کیلومترازمادرشهر
3-      حدمتناسب جمعیت 20 تا 60 هزارنفر
4-    ساختمان سازی روی زمین بکر
5-      جذب سرریزهای جمعیتی شهرهای بزرگ ومنطقه شهری ومهاروکنترل رشد آنها

۶ -  توسعه وارایه مسکن به منظور جلوگیری از بورس بازی زمین
به این ترتیب "طرح لندن بزرگ " به وجود آمد .پس ازآن نیز شهرهای جدید دراقصا نقاط جهان احداث گردیدند که توجه به توسعه مسکن (زیاری 1383؛51) وکاهش تراکم جمعیت درنواحی شهر بزرگ (مادر شهرها) ازعلل اساسی ایجاد آنها بوده است (رفیع زاده 1374،472) پس از جنگ جهانی دوم نیز تاسال 1960 ، شهرهای جدید درراستای سیاست تمرکز زدایی پیرامون برخی از پایتخت های بزرگ جهان (نمونه ، مسکو،پاریس ،کپنهاگ) ودرارتباط با راهبرد توسعه مسکن احداث گردیدند دراین دوره هم شهرهای جدید صنعتی به منظور اسکان شاغلین بخش صنعت وارایه مسکن بیشتر دربلوک سوسیالیستی سابق احداث گردیدند دردوره 70-1960، شهرهای جدید به منظور ابرازهایی برای ساماندهی فضای ملی ، برنامه ریزی منطقه ای وسیاست تمرکز زدایی جمعیتی واقتصادی درنقاط مختلف جهان ایجاد شدند .احداث پایتخت های جدید درکشورهای درحال توسعه (نمونه شاندیگار، برازیلیا،اسلام آباد) گونه ای از این شهرهاست درارزیابی این دوره ، مسائلی همچون قطبی شدن الگوی مراکز سکونتی" .برهم خوردن "تعادل منطقه ای " وایجاد "شکاف میان مناطق " پدید آمد (احمدی 1372،333)
به طور کلی ، ارزیابی نقش وعملکرد شهرهای جدید درارتباط با توسعه شهری درنقاط مختلف جهان میتوان گفت با توجه به شرایط اقتصادی – اجتماعی کشورهای مختلف ،دستاوردهای گوناگونی داشته اند برای مثال شهرهای جدید انگلستان 3 درصد مشکل مساکن مورد نیاز بریتانیا و12 درصد از سرریز جمعیت را دردوره 70-1951 حل کرد( رفیع زاده 1374) آمریکا درحل مشکل مسکن طبقات کم درآمد از طریق شهرهای جدید تسهیلات کمی را برای ای امر فراهم کرد. درشوروی سابق نیز تازمان گوربا چف سیاست توسعه شهرهای جدید با موفقیت همران بوده واین نظریه به عنوان نظریه ای تمرکز زدایی پذیرفته شده بود

 ( زیاری 1383،73)
درلهستان ومجارستان این سیاست مشکلاتی را به وجود آورد به طوری که این دوکشور به سوی سیاست وراهکار توسعه شهرهای کوچک ومیانی روی آورده وسیاست شهرهای جدید را کنارگذاشتند . سیاست شهرهای جدید درآمریکا لاتین جواب نداد وبرای کشورهایی مانند برزیل نیز باعث رواج زاغه نشینی شده وعدم تعادل اقتصادی – اجتماعی را به بارآورده است دراردن نیز این سیاست تنها 3 درصد مشکل مسکن را حل نموده وامروزه درشرف ادغام بامادرشهر گام برمی دارند همچنین مصردربعد جذب جمعیت شکست خورد .درهند به علت عدم تطابق با سنت فرهنگی وحیات عملکردی هند وپرهزینه بودن ، به عنوان یک کالای لوکس شکست خورده است (نمونه شاندیکار) دربنگلادش وکره جنوبی درزمینه اسکن شاغلین بخش صنعت جواب داد اما درکره جنوبی بیشترنقش خوابگاهی دارند درآفریقا هم به علت عدم تطابق با فرهنگ بومی وپرهزینه بودن پیامدی جزفقر وزاغه نشینی نداشته است (پورمحمدی 1383،آتک وامکو ایران وهمکاران 1378)
با بررسی روند پیدایش وتحولات شهرهای جدید دیده می شود که شهرهای جدید دردنیای امروز از دو جهت مورد توجه قرارداداشته است یکی به منظور کاهش تمرکز جمعیت وفعالیت درشهرهای بزرگ است ودیگری به عنوان راه حلی برای کاهش مشکلات زندگی شهرها (شیعه 1385)، طرح شهرهای جدید ازآن جهت مورد توجه قرار گرفت که ضمن پذیرش صنعت، روال زندگی انسانی نیز مبنای تازه ای بیابد.
جلوگیری از فرسایش مراکز شهری ودسترسی به زمینه هایی که ضمن برقراری ثبات دررفع نیازمندی های شهری جدید ، به عنوان عاملی درایجاد ارتباط با دیگر نقاط دنیا نیزمحسوب می شود ا زجمله دلایل دیگر درگسترش شهرهای جدید است ازهمین روی وجود راه های ارتباطی درمتصل ساختن شهرهای جدید به نقاط مختلف اهمیت فراوانی داشته است . شهرهای جدید اروپایی و آمریکایی به طور عمده درکنار رودخانه های قابل کشتیرانی وخطوط آهن شکل گرفته اند ازجمله اهداف ایجاد شهرهای جدید دربعد ملی ومنطقه ای زا باید دراسکان وتوزیع جمعیت در مقیاس کل کشور، ایجاد ارتباط شهرجدید با مراکز اشتغال، کاستن از باز خوابگاهی شهر اصلی و تمرکز زدایی درمسیر اهداف بازسازی شهری دانست ( مرلن 1365) شهرجدید به عنوان راه حلی به منظور اعتدال بخشی در استقرار جمعیت و کار و فعالیت در سطح منطقه ای تلفی می گردد.
سیاست شهرهای چدید درکشورهای جهان سوم ، بیشتر برای اجرای راهبرد عدم تمرکز، انتقال سرریزجمعیت، آمایش سرزمین، ایجاد قطب رسد توسعه ناحیه ای، انتقال مراکز اداری، سازماندهی فضایی شهرهای بزرگ به کار گرفته شده ونتایج گوناگونی به بارآورده است درمجموع این شهرها درارایه مسکن اقتصادی به اقشارکم درآمد موفق بوده اند ولی چون دربسیاری موارد ساختار فیزیکی و اجتماعی ناسازگار با محیط بومی بوده اند، باعث شده است به عنوان راه حلی پرخرج تلفی گردند. همچنین بایستی این امرنیزمورد توجه قراردداد که عدم موفقیت بسیاری از آنها درمحلی بودن سیاست، عدم برنامه ریزی ساختار در ارتباط با اهداف تشکیل وبدون درنظرگرفتن راهبردهای جامع منطقه ای وناحیه ای براساس طرح تدونی شده می باشد به صورت کلی و بانگاهی به تجارب کلی شهرهای جدید می توان گفت که شهرهای جدید درزمینه های زیادی موفق بوده اند

اما اشتباهاتی نیز دردهه 1940 تا 1950 برای این تجارب درجهان صورت گرفته که باید ازآنها درس آموخت درادامه برای نمونه طرح ها واقدامات چند شهر جدید به عنوان نمونه مورد بررسی قرار گرفته است.

سابقه  شهرنشینی به قدمت تمدن بشری است و کشور ایران نیز در طول تاریخ از پیشگامان شهرنشینی محسوب می شود بق اولین سرشماری رسمی ایران میزان جمعیت شهری کشور در سال 1355 در حدود 4/31درصد بوده است اما رشد شتابان واقعی آن بعد از سال های 1345 آغاز می گردد که بازتاب واقعی اصلاحات اراضی و سرمایه گذاری های ملی و رشد سریع سرمایه گذاریها در شهر می باشد بطوریکه جمعیت شهرنشین کشور در سال 1365 به 3/54   درصد می رسد از سال های 1365 به خصوص بعد از انقلاب اسلامی رشد شهرهای کشور دچاردگرگونی شد و مهاجرت های روستایی جهت گیری به طرف مراکز استان ها به خصوص در نواحی حاشیه ای پیدا کردند رشد شتابان شهرنشینی در دهه های اخیر به ویزه در کشورهای در حال توسعه واز جمله ایران موجب افزایش جمعیت شهرها مخصوصا شهر های بزرگ شده است این امر مشکلات و کمبودهایی را برای  جمعیت شهرنشین در زمینه های مسکنٰ خدمات سرانه های آموزشی و  بهداشتی .. موجب  شده است یکی از راه حل ها برای مرتفع ساختن این مشکل احداث شهرهای جدید است که در ایران از اواخر دهه های 1360 در اطراف شهرهای بزرگ به اجرا در آمده است در حقیقت با توجه به مشکلات ناشی از تمرکز افزایش جمعیت شهرهای بزرگ سیاست ها ی مختلفی در ایجاد تعادل در نظام شهری اعمال می گردد که یکی از این سیاست ها ایجاد شهر های جدید اقماری در اطراف  پایتخت ها و شهر های بزرگ است

اولین اقدام رسمي و اداري كه براي احداث شهرهاي جديد به عمل آمد , تصويب نامه مورخ اسفندماه سال 1364 هيات وزيران است . در اين مصوبه , احداث 12 شهر جديد در اطراف شهرهاي بزرگ پيش بيني شده بود . اين مصوبه , ميزان اشتغال , جمعيت نهايي و سرريز جمعيت شهرهاي مادر براي افق سال 1390 و اراضي مورد نياز را ذكر كرده است .

گرچه , سابقه ايجاد شهرهاي جديد در ايران به دوره هاي ساسانيان برمي گردد , ولي از 1320 تا 1357 در اطراف شهرهاي بزرگ تهران و اصفهان شهرك هاي مسكوني(متصل و پيوسته ) نسبتاً زيادي ساخته شد , اما در مورد شهرهاي جديد به جز تجربه فولاد شهر , هيچ تجربه اي براي ايجاد شهر جديد در ايران وجود نداشت كه بتواند اساس مطالعات بررسي جمعيت بهينه در شهرهاي جديد مصوب سال 1364 واقع گردد .

يكي از هدف ها وسياستهاي سياسي در شهرهاي جديد ايران , تركيب متعادل گروههاي مختلف اقتصادي ـ اجتماعي جمعيت است .بر اين اساس , تلاش براين بود كه برخلاف شهرهاي جديد چون : آبادان و مسجدسليمان در خوزستان , فولاد شهر در اصفهان و سرچشمه در كرمان كه دراي تركيب اجتماعي اقتصادي محدود و مشخص يعني خوابگاهي براي كارگران مجتمع هاي بزرگ صنعتي بودند , در اين شهرها حتي الامكان طبقات بيشتري جايگزين شوند (كامروا,1372) .

مفاهیم اولیه :

شهر جدید یا در اصطلاح "نوشهر" فضای مسکونی جدیدی است که با طرح و برنامه از  پیش تعین شده و هدف دارنزدیکی یک شهر بزرگ (مادر شهر) به وجود می آید که هدف از احداث آن کاهش مشکلات و مسائل ناشی از تمرکز بیش از حد جمعیت و به عبارت دیگر تمرکز زدایی از شهرهای بزرگ است این شهر ها می توانند با اهداف سیاسی و نطامی و فرهنگی و.... احداث گردند

در كشور ما برنامه ريزي شهرهاي جديد در چارچوب سه الگوي شهرهاي جديد « مستقل » , «اقماري » , « متداوم » در نظام توليدي و سازمان فضايي كشور پديد آمده ,

شهر های جدید با هویت مستفل :

این الگو برای تعادل در توزیع جمعیت و امکانات توسعه ناحیه ای  خود کفایی نسبی از نظر اشتغال و خدمات رعایت اصول زیست محیطی و در نهایت جداگزینی از مشکلاتی که شهرهای بزرگ  با آنها مواجه هستند به کار می رود در ایران از نظر کارکرد هیچ کدام شهر های جدید ساخته شده موفق به ایفای کارکردی از این نوع نبوده اند

شهرهای جدید اقماری :

متداول ترین نوع شهرهای جدید در ایران شهرهای جدید اقماری است ضرورت احداث چنین شهرهایی ناشی از رشد روز افزون مشکلات شهرهای بزرگ در قبل و بعد از انقلاب بوده است از این الگو بیشتر در اطراف شهرهای بزرگ بخصوص تهران استفاده شده است و نقش عمده آن سازماندهی فضایی شهر اصلی و جذب سرریزهای جمعیتی شهرهای بزرگ می باشدپیش از انقلاب به دنبال اجرای طرح های جامع شهری و ناحیه ای دهها شهرک و قطب صنعتی به وجود امده اند که علاوه بر بخش خصوصی وزارت مسکن و شهر سازی در احداث آنه سهیم بوده  است علاوه بر این شهرها بعد از انقلاب نیز شهرهای جدیدی در دست احداث هستند بعضی از شهرهای جدید قبل و بعد از انقلاب عیارتند : شاهین شهر – مجلسی – و بهارستان در اصفهان و هشتگرد – پرند وپردیس در تهران و علوی در بندر عباس و سهند در تبریز و صدرا در شیراز و رامین در اهواز و رامشار در زابل و طیس در چاه بهار و گلبهار و بینالود در مشهد و مهاجران در اراک اینگونه شهرها در خارج از محدوده طرح جامع شهر و در ناحیه شهری مادر شهرها برای تحقیق راهبرد ایجاد شهرهای جدید مصوب شورای عالی شهر سازی کشور احداث شده اند و برای توسعه ناپیوسته شهر اصلی و ایفای نقش می کنند پس از انقلاب نیز به دلیل پیش بینی دوبرابرشدن جمعیت کشور و سه برابر شدن جمعیت شهری آن در طی دوره 1365-1400 لزوم طراحی و احداث این شهرها برای ساماندهی  فضایی شهرهای بزرگ و کنترل رشد جمعیتی و کالبدی آنه مطرح شد.

قابل ذكر است كه شهرهاي جديد اوليه اغلب برمحور توسعه يا ايجاد يك فعاليت اقتصادي ـ صنعتي , سپس شهرهاي ايجاد شده چند نقشي هستند . اين شهر ها براي پاسخگويي به نيازهاي طبيعي و تحقق اهداف توسعه , در راستاي پذيرش تئوري قطب رشد به مثابه راهبردي در برنامه ريزي شهري كشور بوجود آمد كه درصورت بي تفاوتي مشكلات لاينحل براي كشور ببار مي آورد .

شهرهای جدید پیوسته :

شهرهای جدید پیوسته بیشتر در چهارچوب طرح جامع مادر شهرها  مکانیابی شده اند وبه عنوان بخش مسکونی و یا صنعتی آن اعمال می کنند .بیشتر این شهرها با گذشت زمان از نظر فیزیکی در شهر اصلی ادغام شده اند و فضای زیستی – تولیدی دوگانه را با آن ایجاد کرده اند مانند: ملک شهر و خانه اصفهان در اصفهان و کوی ولی عصر در تبریز و رضاشهر در مشهد ولویزان و کن و اکباتان در تهران و صفائیه در شیراز که همه آنها با هدف شهرکها و مجتمع های مسکونی برای تامین مسکن کارمندان دولت و افراد و نیز ساماندهی فضایی مادر شهرایجاد شده اند ویزگی بارز آنها عدم وجود اقتصاد پایه ای و نقش تولیدی است اینگونه شهرها در پیش از انقلاب برای اجرای برنامه پنجم عمرانی و پس از انقلاب برای تحقق سیاست واگذاری زمین شهری به افراد احداث شده اند.

در ایران تحولات ناشی از نفوذ سرمایه داری شبکه و نظام شهر نشینی را از حالت تعادل خارج کرده  و پدیده هایی همچون تمرکز متروپل های منطقه ای و انباشتگی و مهاجرت وسیع شهرنشینی شتاب الود رابه وجود آورد که منجر به معضلات متعدد گردیدد در این راستا سیاست احداث شهرهای  جدید به عنوان راهکارهای عملی و علمی برای کاهش این معضلات و به عنوان یک تجربه و حرکت اساسی در نظام شهر نشینی کشور در دهه 60مطرح گردیددر برنامه اول پنج ساله اول توسعه اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی( 1368-1372) ابتدا ساخت 12 و سپس 26 شهر جدید پیش بینی شود شورای عالی شهرسازی و معماری ایران تا      ایان سال 1371از 26 شهر جدید در دستور کار وزارت مسکن و شهرسازی قرارگرفته بود ساخت 23 شهر جدید را تصویب وبرای اجرا به شرکت های عمران شهرهای جدید ابلاغ کرد در این مرحله شهرهای جدید بیش تر در اطراف شهرهای بزرگ و در فاصله 15 تا 80 تاکیلومتری آن مکانیابی و مشخصات کلی و اولیه ی آنه به شرح جدول زیر تدوین شده(رهنمایی 1386)

جدول شماره 1- مشخصات کلی شهر های جدید تا پایان 1371

منبع : رهنمایی و شاه حسینی -1386